Hver ertu þegar yfir­maðurinn fer út úr her­berginu?

Fyrir marga Ítala þarf varla að kynna Totò. Utan Ítalíu er nafn hans hins vegar kannski ekki jafn þekkt.

Totò var listamannsnafn Antonio de Curtis, sem fæddist í Napólí árið 1898 og lést árið 1967. Hann var einn ástsælasti gamanleikari ítalskrar kvikmyndasögu. Fyrir okkur Napólíbúa var hann þó meira en maður sem fékk fólk til að hlæja.

Bak við grínið leyndist oft beitt sýn á samfélagið og mannlegt eðli.

Totò gerði grín að fátækt, stéttaskiptingu, skrifræði, hroka og valdi. Persónur hans voru gjarnan venjulegir menn sem reyndu að halda reisn sinni í heimi þar sem einhver annar taldi sig alltaf aðeins mikilvægari.

Árið 1955 lék hann í kvikmynd sem bar titilinn „Siamo uomini o caporali?“

Á íslensku mætti lauslega orða spurninguna svona:

„Erum við menn eða kapórálar?“

En hvað er kapóráll?

Totò var ekki einfaldlega að tala um hernaðarlega stöðu eða yfirmann. Hjá honum varð „caporale“ að tákni fyrir ákveðna manngerð.

Í heimsmynd Totòs skiptist fólk í tvo hópa.

Annars vegar eru „uomini“, mennirnir.

Þeir eru hinn stóri og oft þögli meirihluti. Venjulegt fólk sem vinnur, leggur mikið á sig, ber ábyrgð, tekst á við erfiðleika og reynir að lifa lífi sínu með reisn. Það fær ekki alltaf viðurkenningu, völd eða umbun fyrir það sem það gerir.

En það heldur áfram.

Svo eru það „caporali“, kapórálarnir.

Þeir nota stöðu sína, vald eða yfirburði til að nýta sér aðra, niðurlægja þá eða láta þá finna að þeir séu minna virði. Þeir þurfa ekki endilega að vera sérstaklega hæfileikaríkir eða vitrir. Stundum treysta þeir meira á frekju, yfirgang og stöðu en raunverulegt siðferðilegt vægi.

Kapórállinn tilheyrir heldur engri sérstakri þjóð eða samfélagsstétt.

Hann getur verið ríkur eða fátækur, menntaður eða ómenntaður. Hann getur setið á stórri skrifstofu eða staðið við hliðina á okkur á vinnustaðnum.

Totò gekk jafnvel svo langt að segja:

„Caporale si nasce.“

Maður fæðist kapóráll.

Ég vona reyndar að Totò hafi haft rangt fyrir sér um það.

Grímurnar sem við setjum upp

Það sem mér finnst sérstaklega áhugavert við þessa gömlu hugmynd er hversu auðvelt er að þekkja hana enn í dag.

Við setjum öll upp einhverjar grímur. En stundum verða þær sérstaklega sýnilegar þegar vald kemur við sögu.

Það er til fólk sem er einstaklega vingjarnlegt við þann sem stendur ofar í stigveldinu. Brosmilt, hjálpsamt, þolinmótt og skilningsríkt.

Svo fer yfirmaðurinn út úr herberginu.

Og eitthvað breytist.

Sama manneskja getur sýnt samstarfsmanni minni þolinmæði, talað niður til nýliðans eða komið fram af hroka við þann sem á erfiðara með að verja sig.

Þá vaknar spurning:

Hvor persónan er hin raunverulega?

Sú sem brosti til yfirmannsins?

Eða sú sem sýndi hinum veikari hroka?

Kannski eru þær báðar raunverulegar.

Og það er kannski það óþægilega.

Kapórállinn er ekki endilega yfirmaðurinn

Það væri of einfalt að halda að Totò væri að skipta heiminum í vonda yfirmenn og góða undirmenn.

Vald sjálft gerir engan að kapórál.

Það er til fólk með mikla ábyrgð og mikil völd sem kemur fram við alla af sömu virðingu. Og maður getur haft nánast ekkert formlegt vald en samt breyst um leið og maður finnur einhvern sem stendur veikari að vígi.

Stundum þarf ekki nema örlítið forskot.

Meiri starfsaldur.

Meiri menntun.

Betri tungumálakunnáttu.

Sterkari stöðu innan hópsins.

Réttu tengslin.

Þess vegna snýst þetta ekki um yfirmenn gegn undirmönnum.

Þetta snýst um afstöðu okkar til valds.

Það er auðvelt að sýna þeim virðingu sem getur opnað dyr fyrir okkur. Miklu áhugaverðara er að sjá hvernig við komum fram við þann sem getur ekkert gert fyrir okkur.

Við nýja starfsmanninn.

Við manneskjuna sem talar tungumálið ekki fullkomlega.

Við þann sem er yngri, óöruggari eða reynsluminni.

Við manneskjuna sem enginn „mikilvægur“ sér hvernig við komum fram við.

Kannski segir það meira um karakter okkar en öll brosin sem við sýnum þeim sem hafa völd.

Hver tapar í raun?

Þegar einhver niðurlægir aðra hugsum við eðlilega fyrst um manneskjuna sem verður fyrir því.

En hvað gerir slík hegðun við þann sem hegðar sér þannig?

Ef ég þarf að finna einhvern sem stendur neðar en ég til að finnast ég sjálfur mikilvægur, hversu sterkur er ég þá í raun?

Ef ég þarf stöðugt að vita hver er fyrir ofan mig og hver fyrir neðan mig, er ég þá að þroskast sem manneskja?

Maður getur komist langt í starfi án þess að þroskast mikið sem manneskja. Meiri völd, flottara starfsheiti og sterkari staða eru ekki það sama og meiri viska.

Starfsframi og mannlegur þroski eru ekki sami hluturinn.

Kannski er það einmitt harmleikur kapórálsins.

Hann heldur að hann sé að verða stærri þegar hann gerir aðra minni.

Kannski er kapórállinn stundum í speglinum

Auðveldast væri að lesa þessa grein og hugsa strax um einhvern annan.

Erfiðan samstarfsmann.

Fyrrverandi yfirmann.

Hrokafulla manneskju sem við höfum hitt einhvern tíma á lífsleiðinni.

En þá missum við kannski af mikilvægustu spurningu Totòs.

Hann spurði ekki:

„Hverjir eru kapórálarnir?“

Hann spurði:

„Siamo uomini o caporali?“

Erum við menn eða kapórálar?

Við.

Hef ég einhvern tíma verið vingjarnlegri við manneskju vegna þess að hún hafði eitthvað sem ég vildi?

Hef ég sýnt þeim sem stóð veikari að vígi minni þolinmæði?

Hef ég einhvern tíma notað stöðu mína, þekkingu eða tengsl til að láta einhvern annan finna að hann væri minni?

Þetta eru ekki alltaf þægilegar spurningar.

En kannski eru þær nauðsynlegar.

Því við þroskumst ekki sem manneskjur með því að sannfæra okkur stöðugt um að vandamálið sé alltaf hjá öðrum.

Við þroskumst þegar við þorum að horfa í spegilinn.

Og þess vegna vona ég að Totò hafi haft rangt fyrir sér þegar hann sagði að maður fæddist kapóráll.

Ég vil trúa því að við getum breyst.

Að með tímanum þurfum við sífellt minna að sanna að við séum mikilvægari en einhver annar.

Að við getum haft vald án þess að þurfa stöðugt að sýna það.

Að við getum leiðrétt án þess að niðurlægja.

Að við getum hjálpað án þess að ætlast til einhvers í staðinn.

Og að við getum komið fram við fólk af sömu virðingu hvort sem yfirmaðurinn er í herberginu eða ekki.

Því að lokum skiptir kannski ekki mestu máli hversu hátt við komumst.

Heldur hvernig við komum fram við fólkið sem við mættum á leiðinni.

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.