Bilið sem skilningurinn fyllir ekki

Ég hef verið í sjálfsleit í þrjátíu ár, lesið, hugleitt og farið í gegnum sömu spurningarnar aftur og aftur. Ég hef leitað að skýringum á því hvers vegna ég er eins og ég er, hvaðan ákveðin viðbrögð koma og hvers vegna sumt virðist hafa svo miklu meiri áhrif á mig en tilefni gefur kannski til kynna. Þrátt fyrir öll árin sem liðin eru og þann skilning sem ég hef öðlast á sjálfum mér varð nýlegt atvik til þess að ég sá skyndilega, með óþægilegum skýrleika, hversu langt þessi leit hefur leitt mig og hvað er enn óunnið.

Ég sat með gömlum vini þegar hann lét í hálfkæringi falla athugasemd um ákvörðun sem ég hafði tekið fyrir löngu. Hún var ekki illa meint, en á örskotsstundu fann ég hvernig brjóstið herptist og maginn dróst saman. Gamla sagan um að ég væri ekki nógu góður og að ég hefði brugðist mætti með fullum þunga, alveg eins skýr og sannfærandi og hún hefur verið frá því ég var barn. Ég sat þarna og hugsaði að ég vissi nákvæmlega hvað þetta væri. Ég hefði unnið í þessu í þrjátíu ár, kynni sögu skammarinnar utan að og gæti líklega flutt ágætan fyrirlestur um hvaðan hún kæmi og hvers vegna hún tæki stundum völdin. Engu að síður sat ég þarna gagntekinn af henni. Það sem kom mér mest á óvart var ekki að tilfinningin skyldi koma upp, heldur hversu ónæm hún virtist fyrir öllu því sem ég hafði lært að skilja um hana.

Í þessu felst reynsla sem ég held að margir, sem hafa leitað inn á við, þekki vel en er ef til vill of sjaldan sett í orð.Það er eitt að skilja hvers vegna maður bregst við eins og maður gerir og annað að komast á þann stað að gamla viðbragðið ráði ekki ferðinni næst. Lengi vel hélt ég að þetta væri í raun sama ferlið, aðeins mismunandi langt komið, að skilningurinn kæmi fyrst og svo, með tíma og æfingu, myndi tilfinningin smám saman fylgja í kjölfarið. Ég las bækurnar, greindi mynstrin og sá samhengið milli æsku og fullorðinsára. Ég fann oft raunverulegan létti í nýrri innsýn og stundum fannst mér ég loksins hafa fundið púsl sem hafði vantað. En svo kom sama áreitið aftur, oft í nýjum búningi, og gamla viðbragðið var þar nánast samstundis, líkt og öll þessi vinna hefði verið gerð á einhverjum öðrum en þeim sem sat nú fastur í tilfinningunni.

Það sem hefur þó breyst, hægt og af miklu minni glæsibrag en ég hefði nokkurn tíma ímyndað mér er ekki að tilfinningarnar hafi horfið, heldur að ég verð oftar var við það sem er að gerast á meðan það gerist. Einhvers staðar í ferlinu, frá því að eitthvað hreyfir við mér, líkaminn bregst við og tilfinningin kviknar þar til hugurinn byrjar að spinna sína sögu og ég bregst við, hefur smám saman myndast örlítið bil. Ekki löng þögn eða djúp hugleiðsla, heldur aðeins nægileg kyrrð til þess að ég átti mig ekki alltaf fyrst á því sem gerðist þegar allt er um garð gengið.

Í þessu litla rými sá ég um leið og skömmin greip mig þetta kvöld, hvernig hugurinn dró fram gömul sönnunargögn, tengdi eitt við annað og var fljótur að útskýra fyrir mér hvað þessi setning vinar míns „sannaði“ um mig. Munurinn var ekki sá að ég gat komið í veg fyrir viðbragðið heldur að ég sá meira af því meðan það var að gerast.

En þar kom líka önnur uppgötvun. Að horfa á það gerast breytti ekki því að það var að gerast. Skömmin fór ekkert vegna þess að ég þekkti hana og hjartað slakaði ekki samstundis á vegna þess að ég gat útskýrt hvað væri í gangi. Líkaminn hélt áfram að bregðast við þótt hugurinn skildi ágætlega hvaðan viðbragðið kom. Ég get vitað að orð vinar míns skilgreina mig ekki og skilið nákvæmlega hvers vegna gömul tilfinning um að vera ekki nógu góður vaknar við svo lítið tilefni. Samt bregst eitthvað innra með mér við eins og þessi dómur hafi verið felldur í fyrsta sinn. Skilningurinn er til staðar, en tilfinningarnar fylgja honum ekki alltaf eftir.

Þrjátíu ár af sjálfsleit hafa gefið mér orð, kort og skýringar, en þau hafa ekki gefið mér ónæmi. Einhvern tímann á leiðinni gerði ég ráð fyrir að ef ég skildi nógu mikið myndi skilningurinn á endanum leysa tilfinninguna af hólmi, að þekkingin væri fyrsta skrefið í átt að því að þurfa ekki lengur að finna sama sársaukann. Ég held nú að það hafi verið misskilningur. Ekki vegna þess að þekkingin hafi verið gagnslaus, þvert á móti, hún hefur hjálpað mér að þekkja mynstrin, greina hvað er mitt og hvað tilheyrir aðstæðunum og sjá að tilfinning getur verið sterk án þess að hún segi allan sannleikann. En hún hefur ekki komið í veg fyrir að eitthvað í mér bregðist við þegar gamalt sár er snert. Stundum finnst mér næstum eins og hugurinn hafi áttað sig á einhverju sem líkaminn og tilfinningarnar hafa ekki enn tekið að fullu til sín.

Ég get vitað að ég er öruggur og samt fundið ótta. Ég get vitað að ég þarf ekki að verja mig og samt fundið sterka hvöt til þess. Ég get vitað að skömmin er gömul og samt fundið hana sem nýja. Kannski er það hér sem skilningurinn nær að ákveðnum landamærum. Hann getur sagt mér hvað er að gerast, en hann getur ekki alltaf talað viðbragðið burtu. Það þýðir þó ekki að hann skipti engu máli. Kannski er það einmitt skilningurinn sem gerir mér kleift að þekkja augnablikið þegar eitthvað gamalt er að taka við og skapa þannig örlítið rými áður en ég fylgi því alla leið.

Það sem ég er farinn að sjá, hægt og án nokkurrar vissu um að ég hafi rétt fyrir mér, er að þetta rými er ekki staður þar sem skilningurinn á að sigra tilfinninguna. Kannski er það einfaldlega staður þar sem tilfinningin fær að vera til án þess að fá sjálfkrafa að ákveða hvað gerist næst. Þetta kvöld sat ég áfram með vini mínum með skömmina ólgandi í brjóstinu. Gamla viðbragðið hefði auðveldlega getað tekið við. Ég hefði getað farið að útskýra ákvörðunina, réttlæta mig, verja mig eða draga mig til baka. Ég fann þessa möguleika alla inni í mér en í staðinn sagði ég einfaldlega að þetta sæti eitthvað í mér og bað hann um smástund. Ég gerði ekkert merkilegt við tilfinninguna, hún fór ekki og ég sigraði hana ekki, en ég fylgdi henni heldur ekki þangað sem hún vildi fara.

Kannski er einmitt þar eitthvað sem líkist heilun. Ekki að gamalt sár hætti samstundis að verkja þegar komið er við það, heldur að maður þurfi ekki alltaf að fylgja sársaukanum eftir á sama hátt. Að sama tilfinning geti kviknað en framhaldið orðið örlítið öðruvísi. Þetta hefur fengið mig til að hugsa um hvað breytingar eru í raun.

Það er líka mögulegt að líkaminn og tilfinningarnar þurfi eitthvað annað en skýringu. Kannski þurfa þau endurtekna reynslu af því að gamla hættan leiði ekki alltaf til sömu niðurstöðu. Að ég geti fundið skömm án þess að þurfa að gera hana að sannleika um sjálfan mig, orðið hræddur án þess að flýja og orðið særður án þess að þurfa samstundis að verja mig eða finna einhvern sekan. Þannig lærir líkaminn ekki af orðum að hættan sé liðin hjá, heldur af endurtekinni reynslu af því að hún sé það.

Og kannski er það hægara nám en mér hefði líkað, en mögulega er það einmitt þess vegna sem þrjátíu ár af skilningi geta stundum mætt einni setningu frá gömlum vini og samt fundið fyrir höggi.

Ég sé því sjálfsleitina öðruvísi nú en áður. Ég held ekki lengur að árangur hennar verði mældur í því hversu sjaldan ég finn erfiðar tilfinningar. Kannski er betri mælikvarði hversu mikið frelsi ég hef þegar þær koma, hvort ég sé jafn bundinn af þeim og áður eða hvort einhver örlítil glufa hafi myndast þar sem ég get tekið eftir þeim, leyft þeim að vera og stundum valið annað framhald. Sé það mælikvarðinn hafa þessi þrjátíu ár ekki verið til einskis. Bilið er til, stundum aðeins örfáar sekúndur, stundum kem ég ekki auga á það fyrr en klukkustundum síðar og stundum ekki fyrr en ég hef þegar farið niður gamla veginn, en ég sé það oftar en áður.

Sennilega er það allt og sumt sem þrjátíu ár af sjálfsleit hafa fært mér. Ekki að tilfinningarnar hverfi og ekki að skilningurinn geti talað þær burtu, heldur að bilið milli þess að finna og þess að bregðast við hafi lengst örlítið aftur og aftur. Nógu lítið til að ég taki varla eftir því frá degi til dags, en nógu mikið til að ég sjái, þegar ég lít til baka, að ég er ekki sami maður og sat áður fastur í hverri einustu sögu sem hugurinn samdi.

Ég veit ekki hvort þetta bil verður meira með árunum eða hvort það sé einfaldlega sá árangur sem langvarandi sjálfsleit skilar. Kannski losnar maður aldrei að fullu undan gömlu sögunum og kannski er það heldur ekki markmiðið. Ef til vill felst leiðin fremur í því að læra, aftur og aftur, að skilningur er ekki það sama og heilun, þótt hvort tveggja geti unnið saman.

Hugurinn getur hjálpað mér að skilja hvað er að gerast, en stundum þarf eitthvað annað í mér að fá að upplifa að sagan þurfi ekki alltaf að enda eins. Og kannski er bilið einmitt staðurinn þar sem þetta tvennt byrjar að mætast.

Höfundur er kennari.