Mikil­vægi þess að lifa æskuna af

Það er einkennileg tilfinning að verða miðaldra.

Ekki vegna þess að maður vakni einn morguninn orðinn sérstaklega vitur. Þvert á móti. Eitt af því sem fylgir aldrinum er vaxandi skilningur á því hversu lítið maður vissi áður — og hversu gríðarlega mikið vald maður hafði samt yfir eigin framtíð og framtíð annarra.

Þegar ég hugsa til baka sé ég ótal atvik sem hefðu getað farið öðruvísi. Ekki endilega vegna þess að ég hafi ætlað mér að taka mikla áhættu eða hafi talið mig ósigrandi. Ég einfaldlega hafði ekki enn þá getu sem ég hef í dag til þess að skilja hvað raunverulega var í húfi.

Það er mikilvægur munur.

Ung manneskja getur vitað að eitthvað sé hættulegt. Hún getur skilið orðin „þú getur dáið“. Hún getur jafnvel reiknað út nákvæmlega hvað getur gerst.

En það er ekki endilega það sama og að gera sér raunverulega grein fyrir því.

Þar liggur vandinn.

Valdið kemur á undan þroskanum

Við gefum ungu fólki, með réttu, sífellt meira sjálfstæði eftir því sem það eldist. En með sjálfstæðinu kemur stundum ótrúlegt vald.

Bíll er augljóst dæmi.

Ung manneskja fær í hendurnar tæki sem getur á nokkrum sekúndum breytt lífi hennar sjálfrar, vina hennar, ókunnugra vegfarenda og heilu fjölskyldnanna til frambúðar.

Það merkilega er að tæknileg getan til að stjórna þessu tæki getur komið löngu áður en tilfinningaleg og hugræn geta til að skilja umfang afleiðinganna hefur náð sama þroska.

Maður kann að keyra bílinn.

Maður veit að 140 km/klst. er meira en 90.

Maður veit að slys geta orðið.

En það vantar kannski enn þann hluta skilningsins sem kemur síðar og segir:

Ef þetta fer úrskeiðis gæti þetta verið síðasta mínútan í lífi mínu. Manneskjan við hliðina á mér gæti ekki komið heim. Foreldrar hennar gætu eftir nokkrar klukkustundir fengið verstu fréttir lífs síns. Ég gæti lifað af en valdið einhverjum varanlegri fötlun. Ég gæti þurft að lifa næstu sextíu árin með einhverju sem gerðist á sex sekúndum.

Þetta er allt augljóst þegar það er skrifað niður.

En mér finnst ég ekki hafa skilið það með sama hætti þegar ég var ungur og ég geri núna.

Ég var einn af þeim

Það væri auðvelt fyrir mig að skrifa þessa grein eins og ég hefði alltaf verið skynsamur maður sem horfði á aðra taka óþarfa áhættu.

Það væri líka ósatt.

Ég missti ökuprófið tvisvar. Ég ók langt yfir hámarkshraða, spyrnti, spólaði og hagaði mér með þeim hætti að ég setti bæði sjálfan mig og aðra í stórhættu.

Ég vissi auðvitað að þetta væri hættulegt.

Ég var ekki svo vitlaus að vita ekki að bílslys gætu verið banvæn. Ég vissi hvað hraði gerði við stöðvunarvegalengd og ég vissi að bíll á miklum hraða geymir gríðarlega hreyfiorku.

En það er einmitt kjarni þessarar greinar:

Ég vissi það, en ég skildi það ekki.

Ekki eins og ég skil það í dag.

Þegar ég hugsa til baka sé ég núna augnablik þar sem tiltölulega lítil breyting á aðstæðum hefði getað gjörbreytt lífi mínu eða annarra. Bíll sem birtist á röngum stað. Manneskja sem ég sá ekki. Grip sem tapaðist nokkrum sekúndum fyrr. Ein röng ákvörðun ofan á aðra.

Ég get ekki tekið heiðurinn af því að ekkert hræðilegt gerðist.

Að hluta til var ég einfaldlega heppinn.

Það er óþægileg niðurstaða að komast að um sjálfan sig. Ég get hins vegar gert eitthvað við hana núna: sagt hana upphátt.

Þess vegna skrifa ég þetta ekki sem maður sem horfði á unga fólkið gera vitleysu.

Ég skrifa þetta sem fyrrverandi þátttakandi.

Ef þú ert ungur og finnst eitthvað af þessu kunnuglegt, þá er ég ekki að segja þér að ég hafi verið skynsamari en þú.

Ég er að segja þér að ég var eins og þú.

Og það sem ég vildi óska að ég hefði getað fengið að láni þá, þó ekki væri nema í nokkrar mínútur, er skilningurinn sem ég hef núna á því hvað ég var í raun að leggja undir.

Hættan sem maður sér fyrst eftir á

Það furðulega við að eldast er að maður getur horft aftur á sjálfan sig og skyndilega séð hættuna sem yngri útgáfan af manni sá ekki.

Atburður sem maður hugsaði lítið um tvítugur getur valdið manni hrolli fertugum.

Hvað í ósköpunum var ég að gera?

Svarið er stundum einfaldlega þetta:

Ég vissi ekki enn hvað ég vissi ekki.

Ég hafði kannski upplýsingarnar. En ég hafði ekki reynsluna, tímaskynið eða tilfinningalega þroskann til að setja þær í rétt samhengi.

Á unglings- og fyrstu fullorðinsárunum er lífið að mestu eitthvað sem er fram undan. Sextíu ár eru nánast óskiljanlega langur tími. Dauðinn er hugtak. Varanleg örorka er hugtak. Að missa besta vin sinn er hugtak. Að verða foreldri og elska barn meira en sjálfan sig er enn aðeins hugtak.

Síðar hætta þessir hlutir að vera bara hugtök.

Maður hefur séð fólk veikjast. Maður hefur misst fólk og dýr sem maður elskar. Maður hefur séð hvað sorg gerir við fólk og fjölskyldur. Maður hefur sjálfur fundið hversu ótrúlega verðmætt hversdagslegt líf getur verið.

Og þá horfir maður aftur.

Þá sér maður hversu litlu mátti muna.

„Það kemur ekkert fyrir mig“

Ég held reyndar að þetta snúist ekki alltaf um þá meðvituðu hugsun að „það kemur ekkert fyrir mig“.

Vandinn getur verið lúmskari.

Maður þarf ekki að telja sig ódauðlegan. Það nægir að heilinn nái ekki almennilega að umbreyta möguleikanum á afleiðingu yfir í raunveruleikatilfinningu.

Við getum öll sagt:

„Ef ég keyri of hratt gæti ég dáið.“

En það er allt önnur setning en:

„Ég gæti dáið í kvöld.“

Og enn önnur:

„Vinur minn sem situr við hliðina á mér gæti dáið í kvöld vegna ákvörðunar sem ég tek.“

Þarna breytist áhættan úr tölfræði yfir í ábyrgð.

Það er líka hættulegt hversu fljótt maður lærir af því að komast upp með áhættu.

Maður keyrir of hratt einu sinni og ekkert gerist.

Svo aftur.

Og aftur.

Smám saman verður niðurstaðan ekki endilega sú að maður hafi verið heppinn. Hún verður að maður ráði við þetta.

En fjarvera slyss er ekki sönnun þess að áhættan hafi verið lítil.

Stundum þýðir hún bara að ekkert fór úrskeiðis í þetta skiptið.

Þetta snýst ekki bara um bíla

Bíllinn er augljóst dæmi vegna þess hversu mikið vald hann gefur manneskju á augabragði. En hugmyndin nær miklu lengra.

Þetta getur verið ein ákvörðun undir áhrifum áfengis. Eitt slagsmál. Eitt stökk. Ein áskorun. Ein mynd sem er send áfram. Eitt augnablik af reiði. Ein ákvörðun um að fara með einhverjum sem maður treystir ekki alveg. Eða einfaldlega sú hugsun að fyrst maður hafi sloppið tíu sinnum hljóti sú ellefta líka að ganga.

Við getum tekið ákvarðanir á nokkrum sekúndum sem hafa afleiðingar í áratugi.

Og kannski er það eitt af því ósanngjarnasta við æskuna:

Getan til að taka óafturkræfa ákvörðun kemur stundum löngu áður en getan til að skilja óafturkræfar afleiðingar hennar til fulls.

Ég er ekki að skrifa þetta úr prédikunarstól

Það síðasta sem ég vil gera er að standa miðaldra og segja ungu fólki að það sé óábyrgt og eigi bara að hlusta á þá eldri.

Ég man alveg hvernig það var að vera ungur.

Og aldur einn gerir engan vitran. Fullorðið fólk tekur heimskulegar ákvarðanir á hverjum einasta degi.

Ungt fólk getur sömuleiðis verið skynsamlegt, ábyrgt og fullkomlega fært um flóknar ákvarðanir.

Þetta snýst um eitthvað annað.

Það er erfitt að búa yfir reynslu sem maður hefur ekki enn fengið.

Ég hefði líklega ekki hlustað á fertuga útgáfu af sjálfum mér þegar ég var tvítugur.

Kannski hefði mér meira að segja fundist hann vera leiðinlegur.

En ég vildi óska þess að ég hefði getað lánað honum höfuðið mitt í fimm mínútur.

Ekki til þess að hræða hann.

Bara til þess að leyfa honum að finna, í örskamma stund, hversu mikið líf var í raun fram undan.

Kvíðinn sem fylgir því að sjá meira

Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort hluti af þeim kvíða sem getur fylgt aldrinum sé einfaldlega aukin meðvitund um hvað er í húfi.

Ég sé fleiri mögulegar afleiðingar núna en áður.

Það er ekki alltaf kostur.

Það getur verið þreytandi að sjá sífellt hvað gæti farið úrskeiðis. Og það þarf líka að gæta þess að sú meðvitund verði ekki svo yfirþyrmandi að maður hætti að lifa.

Markmiðið getur ekki verið áhættulaust líf. Slíkt líf er hvort sem er ekki til.

En þessi aukna meðvitund hefur kennt mér eitt:

Ég var aldrei jafn langt frá hörmungum og mér fannst ég vera.

Stundum var ég einfaldlega heppinn.

Og fyrir þá heppni er ég óendanlega þakklátur.

Gefðu framtíðarútgáfunni af þér tækifæri

Ef ég gæti komið einni hugsun til yngri manneskju væri hún því ekki:

Ekki taka neina áhættu.

Það væri ömurlegt líf.

Ég myndi heldur ekki segja:

Gerðu eins og fullorðna fólkið segir.

Fullorðið fólk gerir nóg af vitleysu sjálft.

Ég myndi segja:

Gerðu ráð fyrir því að þú skiljir ekki enn að fullu hversu mikið er í húfi.

Ekki vegna þess að þú sért vitlaus.

Heldur vegna þess að sumt verður ekki raunverulega skiljanlegt fyrr en maður hefur lifað nógu lengi til að sjá það.

Þegar þú ert að fara að gera eitthvað þar sem ein röng ákvörðun getur haft óafturkræfar afleiðingar skaltu gefa framtíðarútgáfunni af sjálfum þér tækifæri.

Manneskjunni sem þú verður þrítugur.

Fertugur.

Sextugur.

Manneskjunni sem á kannski eftir að eignast maka, börn, vini, starfsferil, áhugamál og líf sem þú getur ekki einu sinni ímyndað þér í dag.

Gefðu líka framtíðarútgáfum fólksins í kringum þig tækifæri.

Vininum í farþegasætinu.

Manneskjunni í bílnum sem kemur úr gagnstæðri átt.

Foreldrunum sem búast við að barnið þeirra komi heim.

Þú þarft ekki að skilja nákvæmlega hvernig það verður að vera þessi framtíðarmanneskja.

Þú þarft bara að leyfa henni að verða til.

Því kannski er eitt mikilvægasta verkefni æskunnar ekki að finna sjálfan sig, ná árangri eða ákveða hvað maður ætlar að verða.

Kannski er fyrsta verkefnið miklu einfaldara:

Að lifa hana af.

Höfundur er verkfræðingur.