Lok ríkis­á­byrgðar marka kafla­skil

Merkum áfanga í sögu Landsvirkjunar var náð núna í júlímánuði, þegar félagið greiddi upp síðasta skuldabréfið með ríkisábyrgð. Skuldabréfið var gefið út árið 2006, skráð í kauphöllinni í Lúxemborg og tekið til að fjármagna framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun. Með uppgreiðslunni eru engin lán Landsvirkjunar lengur með ríkisábyrgð eða skráð í kauphöll. Það eru því tímamót í sögu fyrirtækis sem hefur frá stofnun árið 1965 verið samofið atvinnuuppbyggingu og efnahagsþróun Íslands.

Frá þjóðarátaki til sjálfstæðrar fjármögnunar

Á fyrstu áratugum Landsvirkjunar var uppbygging raforkukerfisins órjúfanlegur hluti af stærri þjóðhagslegri stefnu. Aðgangur að öruggri og hagkvæmri raforku skapaði forsendur fyrir nýjum iðnaði, aukinni verðmætasköpun og byggðaþróun. Ríkistengd lán og síðar ríkisábyrgðir voru í upphafi lykilverkfæri til að afla fjármagns til stórra innviðaverkefna sem hefðu annars verið erfið í framkvæmd fyrir ungt og fjárfrekt orkufyrirtæki í fámennu landi.

Þessi fjármögnun studdi við þá atvinnuuppbyggingu sem mótaði íslenskt hagkerfi á síðari hluta tuttugustu aldar. Landsvirkjun byggði upp flutningskerfi og aflstöðvar í tengslum við uppbyggingu ál- og kísilvera, þar liggja áratugalöng, traust viðskiptasambönd. Þessar fjárfestingar hafa síðan nýst heimilum og almennum atvinnurekstri í ríkum mæli. Ávinningurinn í megavöttum er mikill, en ekki síðri í tækifærum; nýjum störfum, útflutningstekjum og auknum stöðugleika í samfélaginu.

Kárahnjúkavirkjun og skuldsett tímabil

Bygging Kárahnjúkavirkjunar var eitt umfangsmesta innviðaverkefni Íslandssögunnar, framkvæmd sem var fjármögnuð úr rekstri og með lánsfé. Landsvirkjun var í kjölfarið mjög skuldsett, um leið og alþjóðleg fjármálakrísa reið yfir árið 2008. Óróleiki var á fjármálamörkuðum og aðgengi að lánsfé erfitt, ekki síst fyrir skuldsetta aðila.

Upp úr aldamótum má því segja að fyrsta rekstrarkafla Landsvirkjunar hafi lokið og næsta skeið tekið við. Áhersla var lögð á að skjóta sterkari stoðum undir félagið meðþví að styrkja fjárhagslegan grunn þess. Hætt var við arðgreiðslur fyrstu árin, endursamið við viðskiptavini og rekstur bættur.

Árangurinn hefur ekki látið á sér standa. Á þessu tímabili höfum við greitt niður skuldir um hátt í tvo milljarða bandaríkjadala (um 220 milljarða kr. miðað við núverandi gengi), skilað ríkinu svipaðri upphæð í formi arðgreiðslna og skatta og byggt þrjár nýjar aflstöðvar; Búðarháls, Þeistareyki og Búrfell II, sem hafa komið með nýja orku inn í íslenskt efnahagslíf.

Sjálfbær fjármögnun

Hluti af þessari vinnu var að gera fjármögnun Landsvirkjunar sjálfbæra, þannig að lánveitendur og lánshæfismatsfyrirtæki myndu meta félagið að eigin verðleikum en ekki eigandans. Hafist var handa við að minnka beina ábyrgð íslenska ríkisins á skuldum félagsins, en sem dæmi má nefna að vaxtaberandi skuldir Landsvirkjunar í lok árs 2008, í alþjóðlegu fjármálakrísunni, voru alls tæpur 3,1 milljarður bandaríkjadala eða um 380 milljarðar króna m.v. gengi þess tíma. Af þessum lánum var greitt ábyrgðargjald til ríkisins.

Nýr kafli í fjármögnun hófst árið 2013 þegar fyrsta lánið án ríkisábyrgðar var tekið og hefur svo verið um fjármögnun í kjölfarið. Smám saman hafa eldri lán komið á gjalddaga og nú það síðasta í júlí. Þar með lauk langri sögu ríkisábyrgða á lánum Landsvirkjunar, vonandi fyrir fullt og allt.

Samkeppnishæfni til framtíðar

Nú má segja að orkufyrirtæki þjóðarinnar standi enn á tímamótum. Við upphaf þessa þriðja skeiðs hefur fjárhagsleg staða Landsvirkjunar aldrei verið sterkari. Það er gríðarlega mikilvægt, því það fer ekki framhjá neinum sem horfir út fyrir landsteinana að alþjóðleg samkeppni fer óðum harðnandi.

Orkuverð í Evrópu er að lækka, m.a. vegna uppbyggingar stórra sólarorkuvera, auk þess sem stjórnvöld í helstu samkeppnislöndum okkar niðurgreiða hvort tveggja endurnýjanlega orkuvinnslu og þann iðnað sem kaupir orkuna. Ísland getur ekki keppt á þeim grunni, hvorki í sólarorku né niðurgreiðslum.

Forsenda nýrra verkefna

Því er stundum haldið fram að eftirspurn eftir raforku á Íslandi sé ótakmörkuð. Það er ekki rétt, því það er sannarlega áskorun að selja orku í lokuðu raforkukerfi. Alþjóðleg samkeppni um stórnotendur er mjög hörð og til þess að geta tekið þátt í henni verðum við að geta boðið samkeppnishæft verð, án niðurgreiðslna.

Fjárhagslegur styrkur og gott lánshæfismat eru því forsenda þess að hægt sé að ráðast í ný verkefni og auka vinnslu á endurnýjanlegri orku, s.s. vindorkuver í Vaðöldu, komandi vatnsaflsvirkjun í Hvammi og stækkanir við Þeistareyki og Sigöldu. Orkuvinnslu sem áfram mun styðja við atvinnuuppbyggingu og efnahagsþróun landsins.

Sem betur fer eru ýmis ný og spennandi tækifæri í sjónmáli, s.s. í gagnaversiðnaði og landeldi. Þar er komin ný kynslóð viðskiptavina sem á vonandi eftir að vegna vel hér á landi.

Arðgreiðslum hætt?

Það er eðlilegt að fólk velti því fyrir sér hvort tímabil svona mikilla og fjárfrekra framkvæmda leiði til þess að gera verði hlé á arðgreiðslum til eigenda fyrirtækisins, íslensku þjóðarinnar. Það er ekki raunin. Í ár greiðir Landsvirkjun um 20 milljarða króna í arð, auk þess sem vert er að minna á að fyrirtækið greiðir 37,6% tekjuskatt á meðan önnur fyrirtæki greiða að jafnaði 20%. Framlag okkar til eigendanna verður áfram umtalsvert, samhliða uppbyggingu nýrra virkjana sem munu síðan skila þjóðinni verulegum tekjum næstu áratugina.

Vinnsla endurnýjanlegrar orku á Íslandi skilar því ekki einungis þjóðarbúinu blómlegu efnahagslífi og atvinnutækifærum, heldur einnig áþreifanlegum arðgreiðslum. Megi svo lengi vera.

Höfundur er framkvæmdastjóri fjármála og upplýsingatækni hjá Landsvirkjun.