Ein­stakt tæki­færi til að auka kaup­mátt sem við gætum misst af næstu 30 árin!!

Verðbólga mælist nú 5,6%, sú mesta í tvö ár, og setur vinnumarkaðinn enn á ný í uppnám. Launafólk þarf að verja kaupmátt sinn, fyrirtækin horfa fram á aukinn kostnað og Seðlabankinn heldur vöxtum háum.

Við þekkjum þessa sögu. Við getum farið sömu leið og svo oft áður: hækkað laun til að bæta upp verðbólguna, aukið kostnað fyrirtækja, horft á hluta hækkunarinnar fara aftur út í verðlagið og þurft síðan að halda vöxtum háum lengur.

Eða við getum gripið einstakt tækifæri til að auka kaupmátt með allt öðrum hætti: með því að lækka kostnað heimila, fyrirtækja og hins opinbera og ráðast að undirliggjandi kostnaði krónukerfisins.

Ég tel að þetta sé eitt stærsta kaupmáttartækifæri sem íslenskur vinnumarkaður hefur staðið frammi fyrir í áratugi. Næstu skref í kjaramálum ættu að tengjast aðildarviðræðum við ESB og stefnu að upptöku evru, þannig að ráðist verði að háum vöxtum, gengisáhættu, háu verðlagi og kostnaði örgjaldmiðilsins krónunnar. Ef við lokum þeirri leið nú gæti sambærilegt tækifæri ekki komið aftur næstu 20–30 árin.

Rúmlega 100 ára tilraun sem aldrei tekst – endurtekinn vítahringur

Við höfum prófað krónukerfið í rúma öld. Við höfum reynt gengisfellingar, verðtryggingu, háa vexti, gjaldeyrishöft, inngrip á gjaldeyrismarkaði og verðbólgumarkmið. Stundum hefur náðst tímabundinn stöðugleiki. En fyrr eða síðar birtist sama mynstrið: gengissveiflur, verðbólga, rýrari kaupmáttur, launakröfur og háir vextir. Fyrir mér er þetta orðið íslensk útgáfa af Groundhog Day krónunnar. Við vöknum aftur og aftur við sama vandamálið og reynum enn eina lausnina innan sama kerfis.

En eftir rúmlega 100 ára reynslu verðum við að þora að spyrja: Er vandinn bara hvernig við stjórnum krónunni – eða er örgjaldmiðillinn sjálfur orðinn stór hluti vandans? Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að við getum ekki lengur sniðgengið þá spurningu.

Kjarasamningar 2028 – úr verðbólguvörn í varanlegan kaupmátt

Kjarasamningar á Íslandi hafa oftast verið varnarsamningar. Verðbólgan rýrir kaupmátt, laun hækka til að vinna tapið til baka, kostnaður fyrirtækja eykst og Seðlabankinn heldur vöxtum háum.

Hringurinn er kunnuglegur: Gengissveifla → verðbólga → launakröfur → hærri vextir → aukinn kostnaður → ný sveifla.

Mér finnst kominn tími til að brjóta þennan hring. Kjarasamningar 2028 gætu orðið sóknarkjarasamningar. Þá horfum við ekki aðeins á hvað launin þurfa að hækka heldur hvernig við getum lækkað kostnaðinn sem heimilin bera. Það er grundvallarmunur. Fyrir nokkru kom fram hjá forstjóra Marel (fyrra nafn fyrirtækisins) að hann þekkti ekki slíkar sífelldar uppákomur í nokkru öðru landi sem fyrirtækið stafar í, en það starfar í mörgum löndum.

Kaupmáttur kemur ekki aðeins úr launaumslaginu

Við tölum oft eins og eina leiðin til að bæta kjör sé að hækka laun. Það er rangt. Kaupmáttur eykst líka þegar húsnæðislánið lækkar, matvæli verða ódýrari, almennt verðlag lækkar og ríki og sveitarfélög greiða minna í vexti og fá aukið svigrúm. Í minni greiningu er meðal annars miðað við að raunvextir innan krónunnar séu 4–5% hærri en innan evrunnar og því gæti varanlega lækkun vaxta með upptöku evru lækkað langtímaverðlag um 12–15% . Við þær forsendur gæti kaupmáttur heimila aukist um 18–45% eftir skuldastöðu og um 10–20% hjá skuldlausum heimilum. Miðað við ákveðnar forsendur sjá nánar https://www.betrilifskjor.is/

Þetta er allt önnur stærðargráða en venjuleg árleg kjarabót. Og það sem skiptir mestu: kaupmáttaraukning sem verður til með lægri kostnaði þarf ekki að skapa sama verðbólguþrýsting og stórar nafnlaunahækkanir hafa gert.

50 milljóna húsnæðislán – um 25% aukinn kaupmáttur

Tökum heimili með 50 milljóna króna húsnæðislán. Ef raunvaxtabyrðin lækkaði um 4–5 prósentustig væri einfaldur vaxtamunur um 2–2,5 milljónir króna á ári, eða 170–210 þúsund krónur á mánuði. Þegar lægra verðlag bætist við og annar ávinningur evrunnar, má í miðlægri sviðsmynd tala um um 25% aukinn kaupmátt, eða um 250 þúsund króna aukið ráðstöfunarrými á mánuði. Þetta er sviðsmynd, ekki loforð um nákvæma niðurstöðu fyrir hvert heimili. En stærðargráðan er það sem skiptir máli. Við erum ekki að tala um nokkur þúsund króna kjarabót heldur mögulega grundvallarbreytingu á heimilisbókhaldi íslenskra fjölskyldna.

Ríkissjóður – 125–195 milljarða mögulegt svigrúm

Áhrifin ná langt út fyrir heimilin. Fyrir A-hluta ríkissjóðs er mögulegur heildarávinningur af ESB aðild og evru í greiningu minni metinn 125–195 milljarðar króna á ári. Þar af er kostnaður krónunnar metinn 99–138 milljarðar og mögulegur viðbótarávinningur evrunnar 27–55 milljarðar. Til að setja stærðargráðuna í samhengi: jafnvel ef aðeins 85 milljarðar króna af þessu svigrúmi næðust mætti, í mjög grófum samanburði, fjármagna um 500–650 kílómetra af vegum með olíumöl, 300–400 kílómetra af malbikuðum vegum eða um 1.800 hjúkrunarrými, ef miðað er við 47 milljónir króna á hvert rými. Þetta er ekki bara bókhaldsæfing. Lægri vaxtabyrði ríkisins er fé sem getur farið í þjónustu, innviði, lægri álögur eða sterkari ríkisfjármál.

Ávinningurinn nær yfir allt atvinnulífið Sviðsmyndir mínar sýna hversu víða áhrifin geta náð.

Fyrir heimili er möguleg kaupmáttaraukning metin 10–45% eftir skuldum. Fyrir fyrirtæki oft 3–15% af veltu. Í orku og bankastarfsemi geta áhrifin orðið tveggja stafa hlutfall. Fyrir landbúnað í heild er bilið 1,6–23% af veltu; meðalbú í sauðfjárrækt 5,2–23%, kúabú 8–18,5%, kjúklingabú 2,3–3,4%, svínabú 1,6–2,5% og ylrækt, grænmetisrækt og ferðaþjónustu 4,5–5,9%. Fyrir sveitarfélög er sviðsmyndin um 9–28% af veltu.

Þetta eru sviðsmyndir, ekki tryggð niðurstaða. En þær sýna hversu kerfislæg áhrif háir vextir hafa. Ef íslenskt fyrirtæki þarf árum saman að fjármagna sig á mun hærri raunvöxtum en erlendur keppinautur hlýtur það að hafa áhrif á fjárfestingar, framleiðni, laun og samkeppnishæfni.

Vaxtabyrðinni er lyft af öllum

Fyrirtæki með einn milljarð króna í skuld gæti sparað 40–50 milljónir króna á ári við 4–5 prósentustiga lægri fjármagnskostnað. Fyrirtæki með 5–10 milljarða í skuld gæti sparað 200–500 milljónir á ári. Þetta fé þarf þá ekki að fara í vexti. Það getur farið í fjárfestingar, nýsköpun, starfsfólk, lægra verð og síðar hærri raunlaun. Þarna verður til raunverulegt kjarasvigrúm án þess að byrja á því að hækka kostnað fyrirtækjanna. Háir vextir koma líka í veg fyrir fjárfestingar sem við sjáum aldrei. Verkefni sem gengur upp við 5% fjármagnskostnað getur verið óframkvæmanlegt við 9–10%. Þá missum við fjárfestinguna, störfin og framleiðnina sem hefði fylgt henni.

Í minni greiningu gætu langtímaáhrif lægri fjármagnskostnaðar, dýpri fjármálamarkaða og ESB og evru tengdrar samþættingar numið 11–18% aukningu jafnvægis-landsframleiðslu eða 495–810 milljarðar króna á ári. Framleiðniaukning er lykillinn að varanlegum raunlaunahækkunum án þess að þær hverfi aftur í verðbólgu.

Verðið skiptir jafn miklu og launin

Kaupmáttur ræðst bæði af því hvað við fáum greitt og hvað við þurfum að borga. Háir vextir fara ekki aðeins inn á greiðsluseðil húsnæðislánsins. Verslanir fjármagna birgðir, bændur vélar og byggingar og fyrirtæki framkvæmdir og rekstur. Vaxtakostnaðurinn hverfur ekki. Hann endar að hluta í verðinu sem við greiðum.

Í mínum samanburði er verðlag á Íslandi um 30% hærra en á evrusvæðinu meðal landa með sambærilega landsframleiðslu á mann. Ég tel að miklu hærri fjármagnskostnaður sé einn mikilvægur þáttur í þeim mun. Þess vegna nota ég 12–15% mögulega langtímalækkun verðlags í sviðsmyndinni. Hún er háð virkri samkeppni og því að kostnaðarlækkunin skili sér til neytenda.

Lægra matvælaverð – en sterkari bændur

Ég vil ekki sjá matvælaverð lækka á kostnað íslenskra bænda. Markmiðið á að vera lægra verð fyrir neytendur og sterkari bændur á sama tíma. Í aðildarviðræðum þarf því að semja sérstaklega um landbúnað, viðkvæmar búgreinar og byggðasjónarmið. Lægri tollahindranir geta aukið samkeppni og lækkað verð. Á móti þarf að nýta beina stuðningsmöguleika þannig að stuðningurinn fari meira beint til framleiðandans. Markmiðið á að vera einfalt: Neytandinn greiði minna – en bóndinn standi sterkari eftir.

NEI lokar á tækifærið – JÁ kaupir tíma

Verði sagt NEI verður að mínu mati lokað á eitt stærsta kaupmáttartækifæri þjóðarinnar í heila kynslóð. Þá lokast leiðin að ESB-viðræðum og þar með leiðin að því að kanna raunverulega möguleika á evru, lægri vöxtum, minni gengisáhættu og lægra verðlagi. Við erum að tala um möguleikann á að létta milljóna króna vaxtabyrði – eins konar krónuskatti – af heimilum og fyrirtækjum og lækka fjármagnskostnað ríkis og sveitarfélaga.

Ef við segjum NEI nú gæti þetta tækifæri verið horfið næstu 20–30 árin. Ég hef komið að stórum alþjóðlegum samningum og verkefnum og eitt hef ég lært: tíminn skiptir gríðarlegu máli þegar mikið er undir. Mörg mikilvægustu atriðin verða ekki ljós fyrr en menn setjast að samningaborðinu. Þess vegna finnst mér óskynsamlegt að loka dyrunum áður en við vitum hvað er hinum megin við þær.

JÁ kaupir okkur tíma.

Já er ekki endanleg ákvörðun um ESB-aðild eða evru. Það opnar viðræður og gerir okkur kleift að fá aukinn tíma til að kanna allt faglega, samningskjör, aðlögun og mögulegar sérlausnir á borðið áður en þjóðin tekur endanlega ákvörðun. Þennan tíma eigum við einnig að nota í kjaramálum: leita leiða til varanlegrar kaupmáttaraukningar með lægri vöxtum, lægra verðlagi og meiri framleiðni. Að sjálfsögðu þarf áfram aga í ríkisfjármálum og ábyrgð á vinnumarkaði. Evran kemur ekki í stað góðrar hagstjórnar. En að mínu mati er aldarlöng tilraun með krónuna fullreynd.

Einstakt tækifæri heillar kynslóðar

Við stöndum nú á mjög sérstökum stað. Verðbólgan er 5,6%. Meginvextir Seðlabankans eru 8%, vextir á húsnæðislánum á Íslandi eru um 10% en að meðaltali um 3,3% á evrusvæðinu. Samhliða þessu eru kjarasamningar á tímamótum og þjóðin ákveður hvort halda eigi opinni leið að ESB-viðræðum.

Þetta á allt saman

Við getum farið enn eina ferðina í okkar íslenska Groundhog Day krónunnar: hækkað laun, elt verðbólguna, búið áfram við háa vexti og vonað að næsta sveifla verði mildari. Eða við getum ráðist að undirliggjandi kostnaði og stefnt að því að næsta stóra kaupmáttaraukning þjóðarinnar komi frá lægri vöxtum, lægra verðlagi, lægra matvælaverði, minni gengisáhættu og meiri framleiðni.

Þetta er ekki fyrst og fremst gjaldmiðilsmál. Þetta er lífskjaramál.

Eftir rúmlega 100 ára tilraun finnst mér kominn tími til að hætta að spyrja hvernig við getum betur lifað með vandanum og byrja að spyrja hvernig við getum fjarlægt vandann sjálfan – örgjaldmiðilinn krónuna. Við getum enn einu sinni samið um hvernig kostnaðinum af verðbólgu og háum vöxtum verður skipt. Eða við getum samið um hvernig við lækkum kostnaðinn sjálfan varanlega.

Það er að mínu mati stærsta kjaramál næstu ára, áratuga og einstakt kaupmáttartækifæri heillar kynslóðar. Upplýst, fagleg og málefnaleg umræða um stefnumörkun þjóðarinnar er nauðsynlegur öryggisbúnaður þegar stórar ákvarðanir eru teknar um framtíð heimila, fyrirtækja og þjóðarbúsins.

JÁ 29. ágúst er því, að mínu mati, JÁ við því að halda opinni leið að varanlega auknum kaupmætti og betri lífskjörum til framtíðar.

Höfundur er fyrrverandi aðstoðarframkvæmdastjóri hjá Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu, EBRD, og hefur víðtæka innlenda og erlenda reynslu af greiningu, stefnumótun, alþjóðlegum fjármálum, EES- og ESB-málum, orku- og atvinnumálum. Hann er með meistaragráðu í alþjóðaviðskiptum frá Boston University og er viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands.