Já núna – til að geta sagt nei síðar

Í einu af grunnákvæðum Evrópusambandsins segir að sérstaka athygli skuli beina að X vegna varanlegra náttúrulegra eða lýðfræðilegra ókosta. Í evrópskum úrgangsreglum er sömuleiðis gert ráð fyrir að sérstakar aðstæður X geti réttlætt frávik frá almennum kröfum.

Hvað er X?

X er meðal annars dreifbýli, fámenn svæði og eyjasvæði.

Þetta hefur setið í mér lengi. Ísland er eyja og innan Íslands eru samfélög sem búa við enn meiri landfræðilega einangrun. Við keyrum ekki vörubíl til Evrópu og leggjum ekki járnbraut yfir Atlantshafið. Flug og sjóflutningar eru ekki valkostir við landflutninga heldur forsenda tengingar okkar við umheiminn.

Samt hefur mér stundum fundist umræðan um evrópskt regluverk hér heima enda á einni setningu: „Þetta kemur frá Evrópu og þetta verðum við að gera.“

En er það alltaf svo?

Eða skiptir stundum jafn miklu máli hvað við Íslendingar sjálfir gerum við það svigrúm sem reglurnar gefa okkur?

Þessi spurning er ein ástæða þess að ég ætla að segja já 29. ágúst.

Ekki vegna þess að ég hafi ákveðið að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. Það hef ég ekki.

Ég vil fá þær upplýsingar og forsendur sem þarf til að taka þá ákvörðun síðar.

Ég vil geta sagt já 29. ágúst til þess að geta sagt nei við aðild síðar, ef samningurinn stenst ekki skoðun.

Það er ekki mótsögn.

Þann 29. ágúst er ekki kosið um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Spurningin er hvort Ísland eigi að hefja aðildarviðræður að nýju.

Verði niðurstaðan já verður Ísland ekki aðildarríki daginn eftir. Ekkert löggjafarvald, framkvæmdarvald eða dómsvald færist til Evrópusambandsins vegna þess. Ef viðræður skila samningi kemur síðar allt önnur ákvörðun: hvort samþykkja eigi þann samning og ganga í sambandið.

Mér finnst þessum tveimur ákvörðunum stundum blandað saman.

Ég er heldur ekki að reyna að plata sjálfan mig með því að segjast aðeins vilja „kíkja í pakkann“. Aðildarviðræður eru alvarlegt pólitískt ferli.

En ég vil vita hvað stendur í samningnum áður en ég ákveð hvort ég vil samþykkja hann.

Ísland stendur heldur ekki fyrir utan Evrópusamstarfið í dag. Í gegnum EES tökum við upp verulegan hluta þess regluverks sem varðar innri markaðinn. Ísland hefur áhrif meðan reglurnar eru í mótun og íslenskir sérfræðingar geta tekið þátt í undirbúningi þeirra.

En þegar kemur að hinni formlegu ákvörðun í ráðherraráði ESB og Evrópuþinginu hafa EES/EFTA-ríkin lítil eða engin formleg áhrif.

Spurningin er því ekki hvort Ísland hafi áhrif utan ESB. Við höfum þau.

Spurningin er hvort þau séu næg þegar við tökum síðan upp stóran hluta regluverksins hvort sem er.

Þarna kemur eyjasérstaðan aftur inn.

Í 174. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins er sérstaklega fjallað um dreifbýli og svæði sem búa við alvarlega og varanlega náttúrulega eða lýðfræðilega ókosti. Eyjasvæði og nyrstu fámennu svæðin eru sérstaklega nefnd.

Þetta er ekki jaðarhugmynd í einhverri einni reglugerð. Hún er hluti af grunnsáttmála sambandsins.

Fyrir nærri tuttugu árum las ég mikið af evrópsku regluverki um úrgang og endurvinnslu. Þar vakti athygli mína hversu oft tekið var tillit til eyja, fámennis og afskekktra byggða. Þegar ég bar það saman við íslenska framkvæmd fannst mér þessi hugsun ekki alltaf skila sér með sama hætti.

Ég bar þetta upp við lögfræðing hjá Umhverfisstofnun. Svarið sem ég man enn var:

„Þið hafið bara ekki nógu öfluga pólitíkusa.“

Ég hef ekkert samtímaskjal um þetta samtal og geri setninguna því ekki að opinberri afstöðu stofnunarinnar. En spurningin sem hún skildi eftir hefur fylgt mér síðan.

Þegar ég hef nú farið aftur í frumtextana sé ég að hún var alls ekki út í loftið.

Urðunartilskipun Evrópusambandsins frá 1999 gaf ríkjum sérstaka heimild til að láta ákveðnar kröfur ekki gilda um litla urðunarstaði á eyjum, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum.

Þetta var heimild, ekki skylda. En eyjasérstaðan var engu að síður skrifuð inn í sjálft regluverkið.

Evrópska reglan sagði í reynd: aðstæður á eyju geta verið aðrar og ríkið má taka tillit til þess.

Þá verður spurningin ekki aðeins:

Hvað krafðist Brussel?

Heldur líka:

Hvaða möguleika gaf regluverkið Íslandi — og hvað ákváðum við sjálf að gera við þá?

Ég ætla ekki að fullyrða að íslensk stjórnvöld hafi vísvitandi þrengt að eyjasamfélögum eða að innleiðingin hafi verið röng. Ég hef ekki sýnt fram á það.

En ég get spurt:

Þegar sérstaða eyja var viðurkennd í evrópska regluverkinu, hvað varð um hana í íslenskri framkvæmd?

Sama spurning vaknar, með öðrum lagalegum forsendum, í raforkumálum.

Evrópska raforkuregluverkið gerir ráð fyrir samkeppnismarkaði en heimilar jafnframt almannaþjónustuskyldur vegna meðal annars afhendingaröryggis, gæða og verðs. Íslensku raforkulögin sjálf tala um samkeppni með þeim takmörkunum sem nauðsynlegar reynast vegna öryggis raforkuafhendingar og annarra almannahagsmuna.

Ég hef ekki sýnt fram á að Ísland hefði einfaldlega getað tekið öll heimili út af raforkumarkaðnum og ætla ekki að halda því fram.

En hitt liggur fyrir: regluverkið skildi eftir pólitískt svigrúm til að verja almannahagsmuni.

Þá er ekki nóg að spyrja hvað Evrópa krafðist. Við verðum líka að spyrja hvað íslensk stjórnvöld völdu sjálf.

Og hér rek ég mig á sterk mótrök gegn eigin hugsun.

Ef íslensk stjórnvöld nýta ekki svigrúmið sem þegar er til staðar, hvers vegna ætti ESB-aðild sjálfkrafa að laga það?

Til hvers er heimild til að taka sérstakt tillit til eyjasamfélaga ef íslensk pólitík ákveður að nýta hana ekki?

Aðild myndi ekki skipta íslenskum stjórnmálamönnum út fyrir evrópska. Slæm íslensk ákvörðun verður ekki góð bara vegna þess að Ísland gengur í Evrópusambandið.

Kannski er vandinn stundum ekki Brussel. Kannski er hann Reykjavík.

En það eru ekki rök fyrir því að hætta að spyrja. Þvert á móti finnst mér þetta sýna hvers vegna við þurfum að vita betur hvar ákvarðanirnar eru teknar, hvaða svigrúm er raunverulega til staðar og hver ber ábyrgð á því hvernig það er nýtt.

Það á líka við um aðildarviðræðurnar sjálfar.

Þegar fyrri viðræður voru settar á ís höfðu 27 samningskaflar verið opnaðir og 11 lokaðir til bráðabirgða. En meðal þeirra mála sem ekki höfðu verið leidd til niðurstöðu voru sjávarútvegur og landbúnaður — mál sem skipta Ísland gríðarlega miklu.

Endanlegur íslenskur aðildarsamningur í þessum málum er því ekki til.

Það má hafa sterkar skoðanir á því hvað líklegt er að náist. Það geta verið góð rök fyrir nei.

En mat á líklegri niðurstöðu er ekki það sama og niðurstaða samninga.

Ég vil sjá hana.

En ég vil vita það fyrst.

Fullveldisspurningin er stór og alvarleg. Aðild að Evrópusambandinu myndi fela í sér framsal ríkisvalds og þar kemur íslenska stjórnarskráin til álita.

En sú ákvörðun er ekki tekin 29. ágúst.

Kjörseðillinn spyr ekki hvort við viljum gefa eftir sjálfstæði Íslands. Hann spyr hvort við viljum hefja viðræðurnar aftur.

Ef þær skila samningi vil ég bera raunverulegan samning saman við raunverulega stöðu Íslands í EES.

Ekki besta mögulega ESB sem einhver getur ímyndað sér.

Ekki það versta.

Heldur það sem raunverulega stendur Íslandi til boða.

Ég skil vel að einhver komist að annarri niðurstöðu. Sá sem telur að enginn hugsanlegur aðildarsamningur geti orðið ásættanlegur hefur rökrétta ástæðu til að segja nei núna.

Mín niðurstaða er önnur.

Eftir því sem ég skoða málið betur hef ég ekki orðið sannfærðari um að Ísland eigi endilega að ganga í Evrópusambandið.

Ég hef hins vegar orðið sannfærðari um að spurningarnar séu of mikilvægar til að loka þeim án þess að fá svörin.

Ein þeirra hefur fylgt mér í nærri tuttugu ár:

Ef Evrópa sjálf viðurkennir sérstöðu eyja, fámennis og dreifðra byggða, hvers vegna hefur sú sérstaða stundum orðið minna sýnileg þegar komið er heim til Íslands?

Kannski er svarið í Brussel.

Kannski í Reykjavík.

Kannski á báðum stöðum.

Það vil ég vita.

Þess vegna get ég sagt já 29. ágúst án þess að lofa jái við aðild síðar.

Ég vil segja já núna til þess að hafa allar forsendur til að geta sagt nei síðar — ef nei reynist rétt niðurstaða.

Höfundur er rekstariðnfræðingur.