Ein­elti og sam­skipta­hættir kvenna á Ís­landi

Viðbrögð og vangaveltur vegna rannsóknar og umfjöllunar um einelti þar sem konur voru meintir gerendur

Það hefur verið einkar áhugavert að fylgjast með umfjöllun fjölmiðla um meistararitgerð Kristínar Helgu Magnúsdóttur sem nýverið útskrifaðist úr heilbrigðisvísindum, með áherslu á sálræn áföll og ofbeldi, frá Háskólanum á Akureyri.

Ég fagna því að rannsókn á einelti og áhrifum eineltis fái jafn viðamikla umfjöllun, enda mikilvægt viðfangsefni sem ég tel hafa fengið of litla athygli á íslenskum vinnumarkaði.

Fyrir áhugasama lesendur, þá má lesa ritgerðina hér. Í henni er að finna góða og heildstæða fræðilega umfjöllun um hugtakið einelti, bæði tíðni, birtingamyndir, afleiðingar og ýmislegt fleira áhugavert, með vísan í helstu rannsóknir og þekkingu dagsins í dag.

Meginmarkmið rannsóknarinnar er að greina nánar birtingarmyndir eineltis af hendi kvenkyns gerenda á vinnustöðum, auk þess að skoða nánar líkamlegar og sálrænar afleiðingar hjá þolendum eineltis. Þá rannsóknarspurningu tel ég mjög áhugaverða og mikilvæga þar sem oft er munur á samskiptaháttum kynja, af ýmsum ástæðum sem verður ekki farið nánar í hér.

Það yrði of langt mál að fara djúpt í niðurstöðurnar, og vísa ég því aftur í ritgerðina, þó vil ég fá að minnast á nokkur atriði. Niðurstöður rannsóknarinnar benda til þess að sú framkoma og hegðun gerenda sem þolendur vísa helst í, sé framkoma sem felst í óbeinum samskiptum, s.s. félagslegri útilokun, niðurlægingu og gaslýsingu. Ályktar Kristín Helga að einelti af hálfu kvenna birtist því frekar í óbeinum samskiptaháttum fremur en í árásahegðun og beinum samskiptum. Má leiða líkur að því að fólk átti sig seinna á slíkum samskiptaháttum. Því má álykta af niðurstöðunum að birtingamyndir eineltis af hálfu kvenna séu oft duldari og því erfiðara um vik að greina, meta og stöðva hegðunina af hálfu þolenda og stjórnenda vinnustaða.

Niðurstöður koma okkur starfsfólki Lífs og sálar ekki á óvart, höfum við einnig tekið eftir ákveðnu mynstri hvað varðar ólík samskipti kynjanna í okkar greiningum á EKKO málum (einelti, kynferðisleg og kynbundin áreitni og ofbeldi). Við þurfum víst að halda okkur við kynjatvíhyggju hér, en mikilvægt er einnig til framtíðar að skoða málin út frá víðara litrófi kynja. Okkar athuganir í EKKO málum og vinna með fjölmörgum vinnustöðum, styðja við niðurstöður rannsóknarinnar í helstu atriðum.

Er bent á nokkur atriði í aðferðarfræði rannsóknarinnar sem ber að hafa í huga við túlkun niðurstaðna s.s. þá staðreynd að óskað var eftir þátttakendum á Facebook. Við slíkt val á þátttakendum, þó hentugt sé, er líklegt að niðurstöður skekkist. Þá er einnig bent á að frásagnir viðmælenda séu afturvirkar, þ.e. byggðar á minni frá allt að fimm árum. Einnig er bent á fleiri atriði sem kunna að skekkja niðurstöður, sem er virðingavert, enda vart hægt að hanna hina fullkomnu rannsókn.

Að því sögðu, er að mínu mati alvarlegur ágalli á rannsókninni. Sú staðreynd að ekki lá fyrir staðfesing á því að þátttakendur rannsóknarinnar hafi í raun orðið fyrir einelti á vinnustað, heldur er sú ályktun einungis byggð á mati og upplifunum þátttakenda. Þá byggja niðurstöðurnar á þeim grundvelli að þátttakendur hafi orðið fyrir einelti, og séu því þolendur eineltis en ekki meintir þolendur eineltis. Og að meintir gerendur eineltisins séu í raun gerendur. Nú kunna sum að undrast, jafnvel hneykslast. Orðræðan í samfélaginu hefur vitanlega verið sú undanfarin ár að við viljum trúa þeim sem telja sig þolendur ofbeldis og eineltis. Málin eru hins vegar ekki svo einföld að mínu mati. Skoðum það nánar.

Hugtakið einelti er alvarlegt. Það er hins vegar fjölmargt sem getur farið úrskeiðis í starfsumhverfinu og í samskiptum fólks á vinnustöðum sem veldur fólki vanlíðan. Ýmis konar hegðun og framkoma sem er ekki í eðli sínu jákvæð, er jafnvel brot á vinnuverndarlögum nr.46/1980 en nær þó ekki skilgreiningu um einelti.

Af þeim eineltismálum sem hafa komið til úttektar hjá Lífi og sál undanfarin 25 ár, hafa niðurstöður í einungis 20% tilfella stutt kvörtun þolanda að um einelti hafi verið að ræða. Í 30% mála var niðurstaða sú að ekki væri um einelti að ræða heldur einstök neikvæð og erfið samskipti, en í 50% tilfella voru aðrar ástæður fyrir vanlíðan meints þolanda. Vert er að nefna að aldrei skal efast um vanlíðan þeirra sem telja sig hafa orðið fyrir einelti á vinnustað eða í öðrum aðstæðum, sú upplifun er sönn og í flestum tilfellum djúpstæð.

Ef við lítum nánar á aðrar skýringar á vanlíðan á vinnustað, þá má nefna ýmislegt. Slakir stjórnunarhættir, pirringur og gremja, neikvæð atvik í starfsumhverfinu sem ná þó ekki skilgreiningu á einelti og eru því á gráu svæði, einstaka neikvæð atvik (en einelti er mynstur neikvæðrar og niðurlægjandi hegðunar), mikil vanlíðan meintra þolenda á vinnustaðnum af öðrum ástæðum s.s. vegna streitu, álags, erfiðleika í einkalífinu og jafnvel kulnunar o.fl.

Ef við leikum okkur aðeins, með smá fyrirvara, og yfirfærum þá tölfræði sem úttektir Lífs og sálar hafa sýnt, má álykta að tveir af þátttakendum rannsóknarinnar hafi í raun orðið fyrir einelti, fimm sannarlega orðið fyrir einhvers konar óþægindum eða jafnvel einstaka óásættanlegri hegðun og þrír þátttakenda ekki orðið fyrir einelti, né öðru í raun. Líkt og fyrr greinir átta ég mig á því að engin rannsókn, né rannsóknaraðferð er fullkomin og því eflaust einnig skekkjur í okkar tölfræði.

Það er þó hættulegt að ætla upplifanir manneskja sem staðreyndir án nánari skoðunar, enda felst einelti ávallt í einhvers konar samskiptum milli fólks, og því fleiri hliðar.

Kristín Helga bendir á mikilvægi viðbragða stjórnenda, upplifun þátttakenda á misbresti og stuðningsleysi þeirra og ágöllum í verkferlum og viðbragðsáætlunum. Að mínu mati eru þetta mikilvægustu niðurstöður rannsóknarinnar. Sé ekki tekið á málum, séu verkferlar og viðbragðsáætlanir ekki til staðar eða gölluð, og sé ekki hlustað á starfsfólk sem kvartar undan einelti á vinnustöðum, þá er voðinn vís. Það hefur starfsfólk Lífs og sálar of oft séð.

Svo ég vísi aftur til þeirra ágalla sem ég tel á rannsókninni um að ekki hafi verið staðfest að um einelti hafi raunverulega rætt í tilfelli þátttakenda, þá vil ég benda á að jafn mikilvægt er að meintir gerendur fái að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Í sumum tilfellum til að sannreyna að um einelti hafi verið að ræða, og í öðrum tilfellum til að rétta við orðspor sitt og æru. Einnig í þeim 50% tilfella þar sem eitthvað annað var upp á teningnum, er ekki síður mikilvægt að þau atriði komi upp á yfirborðið á vinnustaðnum svo megi bæta úr og koma í veg fyrir vanlíðan starfsfólks og jafnvel einelti síðar meir.

Ég vil þakka Kristínu Helgu fyrir að koma málefnum eineltis í deigluna, hennar vinnu við rannsóknina og ritgerðarskrifin. Ritgerðin er mjög áhugaverð og ég hvet öll sem hafa áhuga á málefninu til að lesa hana, sér í lagi mannauðsfólk og aðra stjórnendur. Um leið vil ég afsaka leiðindin í mér. Þau eru í þágu vísindanna. Aftur, ég átta mig á því að það er nær ógjörningur að framkvæma fullkomna rannsókn. Mögulega væri álitlegt næsta skref að framkvæma sambærilega rannsókn á meðal fólks sem staðfest er með formlegum hætti, að séu þolendur eineltis á vinnustað. Einnig er mikilvægt að vinna að breyttum samskiptaháttum á meðal íslenskra kvenna hvað varðar tilhneigingu okkar að eiga ekki bein og hreinskiptin samskipti. Já ég sagði það! Þetta er vandamál víða, bæði innan og utan vinnustaða.

Höfundur er mannauðsráðgjafi, sálfræðingur og meðeigandi hjá Lífi og sál.