Ræður Ís­land eitt við heil­brigðis­verk­efni fram­tíðarinnar?

Við viljum vera í fremstu röð – en til þess þurfum við öflugt samstarf

Ég hef áður skrifað um þær miklu breytingar sem bíða okkar þegar þjóðin eldist og fólk lifir lengur. Þar hef ég lagt áherslu á að við þurfum að þróa nýtt þjónustusamfélag sem hjálpar fólki að lifa lengur við heilsu, sjálfstæði og öryggi.

Þessi samfélagsbreyting kallar á fleiri hjúkrunarrými, öflugri heimaþjónustu, endurhæfingu, nýjar tæknilausnir og fleira heilbrigðisstarfsfólk.

En öldrun þjóðarinnar er aðeins einn hluti af miklu stærra verkefni. Langvinnum sjúkdómum fjölgar. Ný lyf og lækningatæki verða flóknari og dýrari. Samkeppni um lækna, hjúkrunarfræðinga og annað fagfólk harðnar. Við þurfum jafnframt að búa okkur undir lyfjaskort, heimsfaraldra, sýklalyfjaónæmi, netárásir og truflanir á aðfangakeðjum.

Við viljum að Ísland verði áfram í fremstu röð meðal þjóða í heilbrigðismálum.

Getur 400 þúsund manna þjóð tryggt ein og sér öll lyf, alla sérfræðiþekkingu, rannsóknir og viðbúnað sem heilbrigðisþjónusta framtíðarinnar krefst?

Svarið er nei.

Til þess þurfum við öflugt og varanlegt samstarf. ESB er stærsta og raunhæfasta samstarfsleiðin sem okkur stendur til boða.

ESB tekur ekki yfir Landspítalann

Ísland myndi áfram ákveða og setja lög um; hvernig Landspítalinn, heilsugæslan og hjúkrunarheimilin eru rekin. Við myndum áfram ákveða fjármögnun, laun starfsfólks, greiðsluþátttöku og forgangsröðun.

Evrópusamstarfið snýst ekki um að afhenda öðrum íslenska heilbrigðiskerfið.

Það snýst um að styrkja grunn þess með sameiginlegum kröfum, þekkingu og öryggisneti sem lítil ríki geta ekki byggt upp ein.

Tíu stoðir evrópsks heilbrigðissamstarfsins

Umfang samstarfs ESB-ríkjanna er mikið. Markmiðið er að samræma reglur, tryggja lágmarksöryggi og styðja ríkin við að bæta heilbrigðisþjónustuna.

Samstarfið nær meðal annars til:

1. Gæða og öryggis lyfja

Sameiginlegar reglur gilda um rannsóknir, framleiðslu, markaðsleyfi, dreifingu og eftirlit með aukaverkunum.

2. Öryggis lækningatækja

Sameiginlegar kröfur eru gerðar til meðal annars hjartagangráða, gerviliða, blóðprófa, myndgreiningarbúnaðar og stafrænna heilbrigðislausna.

3. Viðurkenningar menntunar og starfsréttinda

Reglurnar auðvelda læknum, hjúkrunarfræðingum, ljósmæðrum, tannlæknum og lyfjafræðingum að fá menntun og starfsréttindi viðurkennd milli ríkja.

Það veitir Íslendingum tækifæri erlendis og auðveldar íslenskum heilbrigðisstofnunum að ráða hæft fagfólk.

4. Réttinda sjúklinga milli landa

Sjúklingar geta undir ákveðnum skilyrðum sótt meðferð í öðru ESB- eða EES-ríki. Evrópska sjúkratryggingakortið tryggir einnig nauðsynlega þjónustu við tímabundna dvöl.

5. Samstarfs sérfræðinga og sjúkrahúsa

Evrópsk samstarfsnet tengja saman sérfræðinga vegna sjaldgæfra og flókinna sjúkdóma. Þannig geta íslenskir sjúklingar notið þekkingar sem ekki er raunhæft að byggja upp að fullu hér.

6. Sóttvarna og heilbrigðisviðbúnaðar

Ríkin vinna saman að eftirliti með smitsjúkdómum, áhættumati, rannsóknum, bóluefnum, lyfjum, hlífðarbúnaði og neyðarbirgðum.

7. Öryggis blóðs, líffæra, vefja og frumna

Sameiginlegar lágmarkskröfur gilda um gæði, öryggi og rekjanleika þessara mikilvægu þátta heilbrigðisþjónustunnar.

8. Heilbrigðisgagna og rafrænna lyfseðla

Evrópska heilbrigðisgagnarýmið á að auðvelda fólki að nálgast eigin gögn og nota rafræna lyfseðla milli ríkja með ströngum kröfum um persónuvernd.

9. Rannsókna og heilbrigðisnýsköpunar

Samstarfið tengir háskóla, sjúkrahús, vísindamenn og fyrirtæki. Ísland hefur þar mikla möguleika á sviði erfðarannsókna, líftækni, fjarlækninga og gervigreindar.

10. Vinnuverndar og réttinda starfsfólks

Sameiginlegar reglur mynda grunn um vinnutíma, hvíld, orlof, jafnrétti og öryggi heilbrigðisstarfsfólks. Laun og kjarasamningar eru áfram ákveðin í hverju ríki.

Þetta samstarf leysir ekki öll vandamál heilbrigðiskerfanna. En það sýnir hversu umfangsmikið verkefnið er og hvers vegna þjóðir Evrópu telja sig sterkari saman.

Smæð lyfjamarkaðarins kostar okkur

Í greininni „Lyfjamál og ESB“ bendir Einar Magnússon, fyrrverandi lyfjamálastjóri heilbrigðisráðuneytisins, á að tæplega 3.000 lyf séu með markaðsleyfi á Íslandi en um 10.000 á hinum Norðurlöndunum.

Afleiðingarnar eru minna lyfjaúrval, skortur á ódýrum samheitalyfjum, tíðari lyfjaskortur, minni samkeppni og hærri kostnaður.

Í fyrri aðildarviðræðum var rætt um að tengja Ísland stærri lyfjamarkaði, nýta sameiginleg lyfjaútboð og taka upp rafræna fylgiseðla. Það gæti aukið lyfjaúrval, dregið úr skorti og lækkað kostnað.

Við fáum ekki að vita hvort slíkar lausnir nást nema við höldum viðræðunum áfram.

Við þurfum að innleiða reglurnar án þess að vera við borðið

Ísland nýtur nú þegar margra kosta evrópsks heilbrigðissamstarfs vegna EES. Við tökum upp flestar lyfjareglur ESB og tökum þátt í Horizon Europe og EU4Health.

En við höfum hvorki þingmenn á Evrópuþinginu né atkvæði í ráðherraráði ESB þegar reglurnar og framtíð samstarfsins eru mótuð.

Við erum að miklu leyti áheyrnarfulltrúar. Með aðild fengjum við sæti við borðið og sterkari stöðu til að verja hagsmuni lítils íslensks heilbrigðis- og lyfjamarkaðar.

Við viljum vera í fremstu röð

Ísland á áfram að stjórna eigin heilbrigðiskerfi. En við getum ekki ein tryggt öll lyf, alla sérfræðiþekkingu, alla tækni og allan viðbúnað sem framtíðin krefst.

Við þurfum að vinna með öðrum ef við ætlum að vera í fremstu röð. ESB er stærsta og raunhæfasta leið Íslands að slíku samstarfi.

Já 29. ágúst er ekki já við aðild.

Það er já við því að kanna hvort samningur við ESB geti styrkt íslenska heilbrigðiskerfið og tryggt stöðu okkar til framtíðar.

Við megum ekki hafna þeirri leið áður en við sjáum hvað okkur stendur til boða.

Sjáum samninginn.

Höfundur er hagfræðingur.