EES-líflínan er tekin að trosna

Íslenskir stjórnmálaflokkar skipta flestir um skoðun í utanríkis- og alþjóðlegum viðskiptamálum eftir því hvort þeir eru í ríkissstjórn eða stjórnarandstöðu. Þetta var greinilegt í afgreiðslu EES- samninganna fyrir rúmum 30 árum og svo er enn í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um samningaviðræður við Evrópusambandið. Raunar sagði sá hreinskilni stjórnmálaleiðtogi Steingrímur Hermannsson í 3. bindi ævisögu sinnar: „Það eru mín stærstu pólitísku mistök að hafa greitt atkvæði gegn EES-samningnum“, eftir að hafa stutt dyggilega að gerð hans meðan hann leiddi ríkisstjórn.

UMPÓLUN Í VIÐHORFUM

Starfsbróðir Steingríms, Kjell Magne Bondevik, var í tvígang forsætisráðherra í Noregi, og einn af forystumönnum Nei-hreyfingarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslum um aðildarsamning að ESB 1972 og 1994 þar sem Nei sigraði í bæði skiptin. Hann hefur sagt frá því að Göran Persson, forsætisráðherra í Svíþjóð, hafi ætíð spurt hann þegar þeir hittust: „Hvenær gengur Noregur í Evrópusambandið?“. Bondevik segist hafa svarað í gamni og alvöru: “Það verður þegar Svíþjóð hefur gengið í NATÓ.“

Og það gerðist á undraskömmum tíma að áratuga fastar skoðanaskorður umpóluðust í Finnlandi og Svíþjóð eftir innrás Rússlands í Úkraínu 24. febrúar 2022, landvinningastefnu Pútíns og fjölþáttaógnir í garð ýmissa Evrópuríkja. Nánast á einni nóttu ákváðu Finnar og Svíar að ganga í NATÓ. Strax 4. apríl 2023 varð Finnland 31. aðildarríki NATÓ og ári síðar, 7. mars 2024, gerðist Svíþjóð 32. aðildarríki varnarbandalagsins. Þar með sameinuðust öll norrænu ríkin um varnarmál sín innan NATÓ.

Áðurnefndur Bondevik hefur einnig breytt um skoðun og telur nú að Noregur eigi að efna til þjóðaratkvæðgreiðslu um samningaviðræður við ESB líkt og Íslendingar í ljósi breytinga í alþjóðamálum.

Og nauðsyn þess að byggja á samstarfinu innan Evrópusambandsins til frambúðar hefur aldrei verið ljósara almenningi í Svíþjóð og Finnlandi en nú , m.a. vegna þess að geðþóttatollar og verndarstefna í milliríkjaviðskiptum hafa komið til skjalanna að nýju. Hið sama gildir í Danmörku þar sem auk þess er glímt við landakröfur Trumps Bandaríkjaforseta sem eru í takt við vaxandi virðingarleysi stórvelda fyrir viðurkenndum landamærum.

EES-SAMNINGURINN HELDUR EKKI VELLI

Raunsæji Bjørns Gimmings, formanns norsku bændasamtakanna, Norges Bondelag, er eftirtektarvert í þessu samhengi. Hann sagði á fundi íslensku systursamtakanna á Hótel Nordica 13. ágúst sl. að norsku samtökin undirbyggju sig nú fyrir það að ESB-aðild kæmist á ný í brennidepil í norskum stjórnmálum. Hann segir norska bændur áfram eindregið andvíga inngöngu Noregs í Evrópusambandið en Norðmenn séu ekki einfaldir: „Landslagið getur breyst hratt í alþjóðamálum og nauðsynlegt er að vera tilbúinn til viðræðna.“ Og öryggismálin gætu vissulega trompað aðra hagsmuni enda taka Norðmenn þau alvarlega. Gimmings gerir því skóna eins og fleiri að strax eftir kosningar til sveitarstjórna á næsta ári hefjist Evrópuumræðan fyrir alvöru í Noregi.

Hér á Íslandi ganga margir út frá því sem vísu að EES samningurinn muni verða líflína okkar inn á Evrópska efnahagssvæðið til frambúðar eins og verið hefur um þriggja áratuga skeið. En Norðmenn borga EES- brúsann að mestu leyti eins og kunnugt er og þar í landi verður vart æ meiri efasemda um framtíðargildi samningsins. „EES-samningurinn mun ekki, að mínu mati, halda velli til lengri tíma. Það tel ég nánast óháð því hvað Ísland gerir,“ sagði Ine Eriksen Söreide, nýr formaður Hægri flokksins í Noregi og fyrrverandi utanríkisráðherra í viðtali við RÚV eftir Arendalsviku norskra stjórnmálaflokka í sumar.

Þrátt fyrir EES- samninginn fengu Norðmenn og Íslendingar ekki undanþágu frá verndartollum Evrópusambandsins sem settir voru á í kjölfar hárra tolla Bandaríkjaforseta á ál og stál frá Evrópu. Þetta varð til þess að vekjaraklukkan hringdi í Noregi og í kjölfarið lét t.d. Norsk industri gera skýrslu um möguleikann á að víkka út EES-samninginn þannig að hann næði einnig til tollabandalags við ESB. Espen Barth Eide, utanríkisráðherra Noregs, sagði í viðtali við RÚV í vor, að sífellt erfiðara væri að starfa eftir EES-samningnum. „ Breytt heimsmynd hefði orðið til þess að Evrópusambandið væri sífellt meira að hugsa um eigin hagsmuni og þá yrðu hagsmunir EES-ríkjanna ekki í forgrunni.“

HÆTTULEG KENNING NÚ SEM ÞÁ

Við þessar aðstæður sýnist það vera raunsætt að kanna kosti Íslands í viðræðum við ESB um mögulegan aðildarsamning og tryggingu fyrir frjálsum viðskiptum á okkar mikilvægasta og nærtækasta efnahagssvæði. Íslendingar eiga að vera óhræddir við að ganga til hverskyns viðræðna við önnur ríki og láta á það reyna að ná fram þeim meginhagsmunum sem flestir Íslendingar eru sammála um að setja á oddinn. Þessari afstöðu, sem telja má klassíska, lýsti Ólafur Ragnar Grímsson og Alþýðubandalagið við afgreiðslu EES-samningsins á Alþingi 1993. Orðrétt sagði hann ennfremur:

„Það er hins vegar misskilningur, sem því miður kemur fram hjá sumum, að stuðningur við það að í slíkar viðræður sé farið eigi óhjákvæmilega að fela í sér að menn játi niðurstöðu samninganna. Það er hættulegt að setja fram þá kenningu að vilji til samninga eigi ávallt að fela í sér samþykki á niðurstöðum. Íslendingar eiga auðvitað að vera óhræddir við að taka þátt í fjölmörgum alþjóðlegum samningum en við verðum jafnframt að gæta vel að því að meta á sjálfstæðan hátt þá niðurstöðu sem liggur fyrir í lok viðræðna.“

Mér sýnist að þessi orð geti átt við í dag og hæfi vel framgöngu þeirrra sem semja við sjálfa sig um vondan samning. Og þeim sem telja að það felist skuldbinding um að játa slíkri niðurstöðu í því að hefja viðræður um aðildarsamning við Evrópusambandið. Þeir aðhyllast „hættulega kenningu“ nú sem þá.

Höfundur var framkvæmdastjóri Alþýðubandalagsins árið 1993 þegar EES-samningurinn var samþykktur á Alþingi.