Þegar Ólafur Ragnar Gríms­son vísar veginn

Ólafur Ragnar Grímsson hefur stigið fram og hvatt Íslendinga til að segja nei þegar þjóðin verður spurð: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Hann hefur jafnframt haldið því fram að engin formleg trygging sé fyrir því að hugsanlegur aðildarsamningur yrði síðar lagður fyrir þjóðina. Afstaða hans vekur athygli. Hann sat í tuttugu ár á Bessastöðum, er einn þekktasti stjórnmálamaður landsins og hefur áður haft mikil áhrif þegar þjóðin hefur staðið frammi fyrir mikilvægum ákvörðunum. Þess vegna finnst mörgum eðlilegt að hlusta á hann og jafnvel taka mark á honum. Það er þess vegna áhugavert að skoða hvort ferill hans gefi sérstaka ástæðu til að gera dómgreind hans og reynslu að leiðarljósi í þessu máli.

Haustið 1978 hóf ég nám í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands. Ólafur Ragnar var þá kennari minn og þegar ég lít til baka líklega einn besti og skemmtilegasti kennari sem ég hafði á allri minni skólagöngu. Hann var leiftrandi greindur, skýr og sannfærandi og hafði sjaldgæfan hæfileika til að gera flókin pólitísk álitaefni samtímans skemmtileg og skiljanleg. Hann blandaði m.a. saman kenningum, rannsóknum og fréttum úr samtímanum sem stundum var töfrum líkast. Ég hlakkaði alltaf til tímanna hjá prófessor Ólafi Ragnari Grímssyni.

Þetta sama ár van hann kjörinn á þing fyrir Alþýðubandalagið og voru væntingar miklar til hans á vinstri væng stjórnmálanna. Hann var maðurinn sem myndi ryðja öflugri vinstri stefnu leið inn í stjórnkerfið og samfélagið. Því miður varð þetta til þess að Ólafur Ragnar hætti kennslu og akademískri fræðimennsku að meira eða minna leyti í kringum 1980 og fengu því aðeins örfáir einstaklingar að njóta hæfileika hans á þessu sviði í stuttan tíma.

Nú, tæplega hálfri öld síðar er því áhugavert að leggja feril hans á fremur einfaldan mælikvarða: Hverju kom hann í framkvæmd, hvaða varanlegu breytingar verða raktar til forystu hans og hvað situr eftir þegar ímyndin og stóru augnablikin eru aðgreind frá verkunum sjálfum?

Ferillinn á bak við ímyndina

Eitt af því sem kemur á óvart þegar ferill Ólafs Ragnars er skoðaður er hversu hefðbundinn stjórnmálaferill hans var miklu styttri en staða hans í íslenskri þjóðmálaumræðu gefur oft til kynna. Hann sat á Alþingi frá 1978 til 1983, náði ekki kjöri árið 1983 og náði heldur ekki kjöri árið 1987. Á báðum þessum kjörtímabilum var hann stundum áberandi í þinginu þegar hann tók nokkrum sinnum sæti sem varaþingmaður. Hann varð formaður Alþýðubandalagsins árið 1987, fjármálaráðherra utan þings árið 1988, var kjörinn aftur á þing árið 1991 og sat þar þangað til hann fór í forsetaframboð árið 1996.

Samtals var hann því kjörinn aðalmaður á Alþingi í um tíu ár og ráðherra í rúm tvö og hálft ár. Hann var aldrei forsætisráðherra, leiddi aldrei ríkisstjórn og stýrði aðeins einu ráðuneyti, fjármálaráðuneytinu, í rúmlega tvö og hálft ár. Sem formaður Alþýðubandalagsins tókst honum heldur ekki að gera flokkinn að áhrifaríku afli og laða að nýja kjósendur. Fylgið var áfram um fjórtán prósent í kosningunum 1991 og 1995. Flokkurinn stóð meira og minna í stað undir forystu hans.

Stjórnmálaleiðtogar eru að lokum dæmdir af því hvort þeir geti unnið kosningar, haldið stjórnmálaflokki saman, myndað samstarf við aðra flokka, náð völdum til að mynda ríkisstjórnir og komið stefnu í framkvæmd. Þar liggur minna eftir í ferli Ólafs Ragnars en ætla mætti af stærð ímyndarinnar. Hann var hins vegar afar áberandi í umræðu samtímans hverju sinni, klókur að setja andstæðinga í vörn og hafði sérstakan hæfileika til að gera sjálfan sig að miðpunkti máls. Slík pólitísk staða er tiltölulega auðveld fyrir einstakling sem er nánast alltaf í stjórnarandstöðu og nánast aldrei við völd. Enda eru mun færri dæmi í hans ferli um hina löngu og oft vanþakklátu vinnu stjórnmálanna: Að leiða saman ólíkar fylkingar, byggja starfhæfan meirihluta, bera ábyrgð á stórum málaflokki árum saman og fylgja stefnu frá kosningabaráttu og ræðustól Alþingis inn í löggjöf, fjárlög og stjórnsýslu. Þaðan af síður að sitja á valdastól við aðstæður eins og hrunið eða Covid-faraldurinn.

Þegar þingseta, ráðherratíð, ábyrgð í ríkisstjórn og varanleg áhrif á löggjöf eru lögð saman stendur ferill hans nær stjórnmálaferli þeirra ágætu manna Gunnars Braga Sveinssonar, Tómasar Inga Olrich og Jóns Bjarnasonar en ferli Davíðs Oddssonar, Jóhönnu Sigurðardóttur, Steingríms Hermannssonar, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur eða Steingríms J. Sigfússonar, svo dæmi séu tekin af samtímafólki hans. Samanburðurinn hljómar næstum ósanngjarn vegna þess að ímynd Ólafs Ragnars varð svo miklu stærri en hinn hefðbundni stjórnmálaferill.

Dómgreind stjórnmálamanna birtist ekki aðeins í þeim málum sem þeir koma til framkvæmda heldur einnig í afstöðu þeirra til þýðingamikilla stefnumála og breytinga sem síðar móta samfélagið. Þar er ferill Ólafs Ragnars athyglisverður. Við inngöngu í EFTA árið 1970 var Ólafur Ragnar ungur maður í Framsóknarflokknum og beitti sér af miklum krafti gegn EFTA-aðild. Meðal annars hélt hann því fram að EFTA-aðild ógnaði efnahagslegu fullveldi landsins. Seinna þegar hann var kominn í Alþýðubandalagið talaði hann og skrifaði harðorðar greinar gegn NATO í áraraðir og krafðist úrsagnar úr bandalaginu, m.a. vegna þess að það ógnaði fullveldi smáríkja. Á Alþingi 1992 og 1993 var hann einn ákafasti og háværasti andstæðingur EES-samningsins. Hann tók þátt í löngu málþófi, krafðist þjóðaratkvæðagreiðslu og greiddi atkvæði gegn samningnum. Ein helsta röksemd hans var enn og aftur framsal og skerðing á fullveldi Íslands.

Þessi mál eru á ýmsan hátt ólík og afstaða til þeirra verður ekki metin með einum mælikvarða. Hitt liggur fyrir að aðild Íslands að EFTA, NATO og Evrópska efnahagssvæðinu hefur hver um sig haft yfirgripsmikil áhrif á öryggismál, utanríkisviðskipti, efnahagsþróun og alþjóðlega stöðu landsins. Enginn stjórnmálaflokkur með verulegt fylgi leggur nú til að Ísland segi sig úr þessum samtökum eða samstarfi. Í nokkrum stærstu stefnumálum síðustu áratuga var afstaða Ólafs Ragnars því alvarlega á skjön við þá stefnu sem síðar varð varanlegur og almennt viðurkenndur þáttur í framþróun og stöðu Íslands. Hér erum við að tala um afstöðu hans, rétt eins og nú, þegar ákvarðanirnar voru teknar, ekki eftir að áratuga reynsla hafði leitt víðtæk og jákvæð áhrif samstarfsins í ljós.

Það er síðan athyglisvert að við þingsetningu árið 2013 sagði Ólafur Ragnar Grímsson forseti að aðild Íslands að NATO, EFTA og Evrópska efnahagssvæðinu væri „vitnisburður um trausta vináttu við lýðræðisríkin í Evrópu og Norður-Ameríku“. Hann lýsti aðild okkar og stöðu í þessum alþjóðlegu tengslum sem styrkleika. Það undirstrikar að afstaða hans til stórra alþjóðlegra álitamála þegar ákvarðanirnar voru teknar var ekki endilega sú sama og mat hans síðar, eftir að reynslan hafði sýnt að aðildin og samstarfið reyndust Íslandi hagfelld og þær afleiðingar fyrir fullveldið sem hann hafði varað við urðu ekki að veruleika í þeirri mynd sem hann hafði lýst. Í þingsetningarræðu árið 2015 nefndi hann síðan sérstaklega NATO og EFTA sem dæmi um farsælt alþjóðasamstarf sem ekki hefði kallað á breytingar á fullveldisákvæðum stjórnarskrárinnar.

Mótsagnir í hugmyndafræðinni

Þegar horft er á upphaf ferils Ólafs Ragnars á vinstri vængnum er erfitt að finna beina hugmyndafræðilega samfellu allt til dagsins í dag. Vissulega má greina þræði sem hafa fylgt honum eins og áherslu á hugtakið fullveldi, trú á sérstöðu smáríkja, vantraust á fjarlægum stofnunum og þá sannfæringu að Ísland geti haft meiri áhrif en smæð þess gefur tilefni til. En þessir þræðir mynda ekki sjálfkrafa eina heildstæða kenningu. Heildarmyndin er mótsagnakenndari.

Ólafur Ragnar fór úr Framsóknarflokknum í Samtök frjálslyndra og vinstri manna og þaðan í Alþýðubandalagið. Hann kom úr vinstrisinnaðri og sósíalískri stjórnmálahefð með ívafi þjóðernishyggju og var á fyrstu áratugum ferilsins harður gagnrýnandi auðs, forréttinda og fjármálavalds. Á útrásarárunum varð hann hins vegar einn öflugasti opinberi talsmaður íslenskra banka og athafnamanna á alþjóðavettvangi. Hann opnaði þeim dyr að erlendum ráðamönnum, flutti uppskrúfaðar ræður fyrir íslenska viðskiptalífið og lagði sýnileika forsetaembættisins að verulegu leyti undir kynningu á útrásinni.

Samleið hans með Björgólfsfeðgunum og Landsbankanum sýnir afstöðubreytingar hans einkar skýrt og er á vissan hátt táknræn fyrir mótsagnakennt hugmyndafræðilegt ferðalag Ólafs Ragnars gegnum tíðina. Í Hafskipsmálinu birtist hann sem ákafur vinstri maður og var bæði harðorður og óvæginn gagnrýnandi Björgólfs Guðmundssonar og þeirrar spillingar sem hann taldi að hefði skýlt Björgólfi. Gagnrýni hans beindist einnig að fjármálakerfi sem hann taldi byggja á pólitískum tengslum. Áratugum síðar í embætti forseta varð hann mikilvægur opinber stuðningsmaður Björgólfsfeðga bæði heima og erlendis og kom mörgum fyrir sjónir sem kappsamur málsvari fjármálavalds og kapítalisma. Árið 2005 sæmdi hann Björgólf Guðmundsson riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu fyrir „framlag til viðskiptalífs og menningar“. Þessi kúvending vakti eðlilega mikla athygli á sínum tíma og einnig eftir hrun. Í siðferðisviðauka rannsóknarnefndar Alþingis segir að forsetinn hafi, „ásamt fleirum“, borið siðferðilega ábyrgð á „því leikriti sem leikið var í kringum foringja útrásarinnar og fyrirtæki þeirra“.

Icesave-innlánsreikningarnir í Englandi og Hollandi, afurð Landsbankans þar sem eignarhaldsfélag Björgólfsfeðga var stærsti hluthafinn, urðu síðan vettvangur þar sem sami forseti birtist í nýju hlutverki sem varnarmaður þjóðarinnar gagnvart erlendum kröfum, pólitískum þrýstingi og þeirri hættu að almenningur yrði látinn bera kostnaðinn af falli einkabanka. Þar var hann kominn í brjóstvörn almenningshagsmuna gegn fjárhagslegum afleiðingum af starfsemi sama banka og eigenda sem hann hafði áður stutt með þróttmiklum hætti sem forseti, nokkrum misserum áður.

Hér þarf að hafa í huga að hlutverk forseta er annað en hlutverk flokksformanns í vinstrisinnuðum stjórnmálaflokki. En þegar einstaklingur er kallaður fram sem siðferðilegur og pólitískur leiðtogi í stóru hagsmunamáli þjóðarinnar skiptir samhengi ferilsins máli. Þá dugar ekki að horfa aðeins á eina áhrifamikla ræðu, eitt sjónvarpsviðtal eða eina ákvörðun sem síðar fékk mikið táknrænt vægi. Þessi kúvending í afstöðu hans til Björgólfs Guðmundssonar er heldur ekki einstök í hugmyndafræðilegu ferðalagi Ólafs Ragnars.

Ferill Ólafs Ragnars sýnir ekki fyrst og fremst trúfestu við eina heildstæða hugmyndafræði eins og oft má lesa út úr æviferli margra stjórnmálamanna. Við eigum t.d. mörg skýr dæmi um íslenska stjórnmálaleiðtoga sem alla sína tíð hafa verið með staðfastar vinstri skoðanir gegnum þykkt og þunnt og einnig stjórnmálamenn á hægri vængnum sem hafa notið óskorðaðrar leiðsagnar frjálshyggjunnar í sínum pólitísku skoðunum. Ferill Ólafs Ragnars sýnir hins vegar óvenjulegan vilja til að lesa nýtt svið, móta frásögn sem hentar og finna sjálfum sér áhrifamikið hlutverk innan hennar. Það er ekki það sama og stöðug framtíðarsýn og geta til að móta og framkvæma stjórnmálastefnu.

Forsetaembættið og eðli stjórnunarreynslunnar

Þegar Ólafur Ragnar kynnti forsetaframboð sitt þótti mörgum, ekki síst á vinstri væng stjórnmálanna, yfirlýsingin jafngilda uppgjöf gagnvart frekari þátttöku í stjórnmálum. Eftir kosningarnar 1995 og brotthvarfið úr formennsku Alþýðubandalagsins hafði hefðbundin leið hans til frekari áhrifa innan flokkakerfisins þrengst. Forsetaframboðið opnaði honum hins vegar nýjan og mun víðari vettvang. Í embætti forseta fékk Ólafur Ragnar svið sem hentaði hæfileikum hans nær fullkomlega: Táknrænt vald, alþjóðleg samskipti, athygli fjölmiðla og sjálfstæði til að móta eigið hlutverk. Þar kom sér vel að hann þekkti það svigrúm sem stjórnarskráin veitti forsetaembættinu til að láta að sér kveða í stjórnmálum. Hann varð á vissan hátt áhugaverður forseti og breytti sýn Íslendinga á embættið, að minnsta kosti tímabundið. Það er raunverulegur hluti af arfleifð hans.

Ef málskotsrétturinn er undanskilinn er ljóst að forsetaembættið varð að takmörkuðu stjórnmálaafli meðan Ólafur Ragnar gegndi því. Þótt forsetaembættið sé ein af æðstu stofnunum landsins er skrifstofa forseta ekkert í líkingu við ráðuneyti, stórar stofnanir með viðamikil hlutverk eða ríkisfyrirtæki með hundruð starfsmanna sem taka við og vinna úr stefnu. Hún er lítil stoð- og viðburðaskrifstofa utan um þjóðhöfðingja fámennrar þjóðar þótt stjórnskipulegt vægi embættisins geti við ákveðnar aðstæður orðið mikið. Að stuttri ráðherratíðinni undanskilinni var Ólafur Ragnar því sjaldan stjórnandi með mikil mannaforráð eða langvarandi ábyrgð á stórri stofnun.

Stjórnarmyndanir og stjórnarkreppur eru meðal mikilvægustu pólitísku viðfangsefna forsetaembættisins, en þær reyndu furðulítið á Ólaf Ragnar þau tuttugu ár sem hann var forseti. Eftir kosningarnar 1999 og 2003 héldu sömu ríkisstjórnir áfram. Við stjórnarmyndanir 2007, 2009 og 2013 veitti hann aðeins eitt stjórnarmyndunarumboð í hvert sinn. Stjórnarslitin 2009 voru raunveruleg kreppa og afsögn forsætisráðherra árið 2016 alvarlegt pólitískt áfall, en Ólafur Ragnar þurfti aldrei að stýra langri röð misheppnaðra stjórnarmyndunartilrauna eða velja milli tveggja jafnlíklegra forsætisráðherraefna.

Stjórnskipuleg arfleifð hans liggur þess vegna fyrst og fremst í málskotsréttinum. Þar tók hann ákvarðanir sem enginn forveri hans hafði tekið og breytti með því skilningi landsmanna á forsetaembættinu. Sú arfleifð er mikilvæg. En einnig þar þarf að greina nákvæmlega á milli þess valds sem hann beitti og þess lýðræðislega frumkvæðis sem leiddi málin til hans í aðdraganda þeirrar ákvörðunar.

Stóru augnablikin og málskotsrétturinn

Ólafur Ragnar átti sín stóru augnablik. Viðtalið við Jeremy Paxman á BBC eftir hrun er eitt þeirra. Þar mætti íslenski forsetinn einum harðasta fréttamanni Breta á erfiðum tíma í sögu þjóðarinnar og sneri viðtalinu sér í hag af yfirvegun, þekkingu og hörku. Þegar Ólafur Ragnar er góður við slíkar aðstæður eru fáir betri. Í nýlegu viðtali sagði hann: „Enda hefur kannski enginn búið til fleiri þjóðaratkvæðagreiðslur en ég.“ Þetta er rétt að formi en villandi um frumkvæðið. Ólafur Ragnar tók þrisvar þá formlegu ákvörðun að beita málskotsrétti forseta. Hann bjó hins vegar ekki einn til þær lýðræðislegu aðstæður sem leiddu til ákvörðunarinnar. Formlega var hún hans. Lýðræðislega frumkvæðið var annarra.

Í fjölmiðlamálinu árið 2004 höfðu nær 32 þúsund Íslendingar skorað á forsetann að synja lögunum staðfestingar. Ólafur Ragnar sýndi kjark með því að beita málskotsréttinum í fyrsta skipti. En það var almenningur sem hafði knúið málið að dyrum Bessastaða. Ríkisstjórnin felldi síðan lögin úr gildi og þjóðaratkvæðagreiðslan fór aldrei fram.

Í Icesave-málinu verður þessi aðgreining enn mikilvægari. Þegar Ólafur Ragnar staðfesti fyrstu Icesave-lögin í september 2009 höfðu um tíu þúsund manns skorað á hann að vísa þeim til þjóðarinnar. Hann gerði það ekki og fór sá hópur því bónleiður til Bessastaða. Hann taldi fyrirvara Alþingis nægja og staðfesti lög sem heimiluðu skilyrta ríkisábyrgð vegna Icesave, þótt lagaleg skylda ríkisins samkvæmt EES-rétti væri enn óútkljáð. Sú staðreynd fellur illa að þeirri síðari tíma frásögn að forsetinn hafi frá upphafi séð í gegnum málið.

Þegar breytingalögin komu aftur til hans um áramótin höfðu rúmlega 56 þúsund manns, nær fjórðungur kosningabærra Íslendinga, krafist þjóðaratkvæðagreiðslu. Alþingi hafði samþykkt lögin með 33 atkvæðum gegn 30. Synjun Ólafs Ragnars var rétt ákvörðun. En við þessar aðstæður hefði nánast verið merkilegra ef forsetinn hefði hunsað kröfuna. Ákvörðunin var ekki stjórnskipuleg hugdetta sem kviknaði á Bessastöðum heldur viðbragð við lýðræðislegum þrýstingi sem aðrir höfðu byggt upp.

Það skiptir líka máli hverju hann hafnaði. Ólafur Ragnar hélt því ekki fram að Íslendingar bæru engar skuldbindingar vegna Icesave. Hann sagði eldri lögin fela í sér viðurkenningu Íslendinga á skuldbindingum sínum og tók af allan vafa hjá Paxman: „The view that we will not honour our obligations is completely wrong.“ Afstaða hans var að Ísland myndi standa við skuldbindingar sínar en þjóðin ætti að ráða því hvort nýju skilmálarnir yrðu samþykktir.

Við síðara Icesave-málskotið höfðu rúmlega 40 þúsund kjósendur aftur krafist þjóðaratkvæðagreiðslu. Samningurinn var orðinn mun hagstæðari og Alþingi hafði samþykkt hann með 44 atkvæðum gegn 16. Þar var persónulegt framlag Ólafs Ragnars meira. Hann taldi að þjóðin hefði með fyrri atkvæðagreiðslunni orðið annar tveggja löggjafa í málinu og Alþingi gæti ekki eitt tekið ákvörðunarvaldið aftur til sín. Sú túlkun var áhugaverð og rökrétt. En undirskriftasöfnunin hafði aftur raunverulega þýðingu. Forsetinn svaraði þrýstingnum; hann skapaði hann ekki.

Lokaniðurstaðan varð Íslandi hagstæð. EFTA-dómstóllinn hafnaði kröfum ESA um að íslenska ríkið hefði brotið gegn innstæðutryggingatilskipuninni og slitabú gamla Landsbankans greiddi síðar samþykktar forgangskröfur breskra og hollenskra aðila að fullu. Ólafur Ragnar hafði hins vegar hvorki lagt þá lagalegu niðurstöðu fram frá upphafi né gat hann séð fyrir endurheimtur úr búinu. Árið 2009 hafði hann sjálfur staðfest lög sem heimiluðu ríkisábyrgðina með fyrirvörum.

Afrek hans fólst því ekki í því að hafa séð niðurstöðuna fyrir. Það fólst í því að vísa lögunum um síðari samningana til þjóðarinnar og halda annarri leið opinni. Ólafur Ragnar hafði lykilinn að 26. grein stjórnarskrárinnar og þorði að nota hann. Það var mikilvægt. En aðrir drífandi og framtakssamir einstaklingar í lýðræðisríkinu Ísland höfðu knúið dyra svo fast að erfitt var að láta sem enginn væri fyrir utan.

Icesave sýnir styrk Ólafs Ragnars á stóru pólitísku augnabliki og hæfileikann til að lesa aðstæður, beita embættinu og tala af krafti. Það sýnir ekki að hann hafi leitt þjóðina að niðurstöðunni frá upphafi eða einn skilið hvert málið stefndi. Þetta var kjarkmikið stjórnskipulegt viðbragð við gríðarlegum lýðræðislegum þrýstingi, ekki leiðsögn byggð á einstakri forsjálni. Sá munur skiptir öllu þegar Icesave er nú notað sem rök fyrir því að þjóðin eigi að fylgja Ólafi Ragnari.

Norðurslóðir, Evrópa og varanleg áhrif

Hringborð norðurslóða, Arctic Circle, sýnir bæði styrk Ólafs Ragnars og takmörk. Vettvangurinn, sem hann kom á fót árið 2013, hefur laðað til Íslands ráðamenn, vísindamenn, fulltrúa frumbyggja, atvinnulífs og alþjóðastofnana. Hann hefur aukið sýnileika Íslands og gert Reykjavík að áberandi fundarstað í umræðu um norðurslóðir. Þetta er raunverulegur árangur og fellur vel að hæfileikum Ólafs Ragnars til að byggja tengslanet, fleyta hugmyndum og safna áhrifafólki saman.

Meginframleiðsla Arctic Circle er þó fundurinn sjálfur, ræður, samtöl, kynni, tengsl og sýnileiki. Vettvangurinn setur ekki bindandi reglur, ráðstafar ekki opinberu fjármagni og veitir Íslandi ekkert formlegt atkvæði þegar stefna er mótuð. Ráðstefnusalur getur verið fullur af fólki sem tekur ákvarðanir án þess að vera staðurinn þar sem ákvarðanirnar eru teknar.

Þarna liggur munurinn á tengslaneti og stofnun. Tengsl geta skapað áhrif, en stofnanir varðveita þau, færa þau inn í reglur og gera þau varanleg. Arctic Circle getur komið fólki saman. Það getur ekki tryggt Íslandi sæti við borðið þegar bindandi ákvarðanir eru teknar.

Evrópusambandið mótar hins vegar reglur og ráðstafar fjármunum á sviði umhverfis-, orku-, samgöngu-, rannsókna- og byggðamála sem öll snerta framtíð norðurslóða. Aðild Íslands myndi ekki koma í stað Arctic Circle. Hún gæti einmitt orðið stofnanabundið framhald þess starfs, með sæti og atkvæði þar sem stefna er mótuð og fjármunum ráðstafað.

Þarna verður afstaða Ólafs Ragnars að ráðgátu. Hvers vegna vill stjórnmálafræðingur, sem hefur varið stórum hluta síðari starfsferils síns í að auka áhrif Íslands á norðurslóðum, loka samningsleiðinni áður en vitað er hvaða áhrif og skilyrði Íslandi gætu boðist?

Þjóðin er ekki að ákveða inngöngu í Evrópusambandið. Hún er að ákveða hvort ljúka eigi viðræðunum og kanna hvort aðildarsamningur náist. Samningurinn gæti reynst ófullnægjandi og þá væri hægt að hafna honum. En það verður ekki vitað fyrr en hann liggur fyrir. Að halda viðræðunum áfram er því ekki ákvörðun um aðild heldur ákvörðun um að afla þeirrar niðurstöðu sem þarf til að geta tekið upplýsta ákvörðun.

Sé markmiðið raunverulega að auka áhrif Íslands á norðurslóðum virðist augljóst og rökrétt að kanna hvort aðildarsamningur geti styrkt stöðu landsins. Arctic Circle og Evrópusambandið eru ekki andstæður. Annað skapar sýnileika og tengsl en hitt getur veitt varanlega aðild að ákvörðunum.

Með afstöðu sinni leggur Ólafur Ragnar hins vegar til að þessari leið verði lokað áður en vitað er hvert hún leiðir í málefni sem er eitt af hans stærstu hugðarefnum. Ef beitt er þeirri valdgreiningu sem hann kenndi sjálfur hér á árum áður er erfitt að sjá hvers vegna árlegur ráðstefnuvettvangur eigi að teljast nægileg leið til áhrifa en ekki megi einu sinni kanna möguleikann á varanlegu sæti þar sem reglurnar eru mótaðar og ákvarðanirnar teknar.

Er Ólafur Ragnar Grímsson rétti maðurinn til að vísa veginn?

Þegar ég hóf að skoða feril Ólafs Ragnars kom niðurstaðan mér sjálfum á óvart. Ég mundi kennarann, stjórnmálamanninn, ræðumanninn, forsetann í viðtalinu við Paxman og manninn sem þorði að beita 26. grein stjórnarskrárinnar. Ég mundi manninn sem var alltaf áberandi, leiftrandi greindur og talaði af þekkingu um ólíkustu mál án þess nokkurn tíma að hika. Í minningunni verður slíkur maður auðveldlega stærri en ferillinn.

Þegar allt það sem hér hefur verið rakið er lagt saman verður bilið milli ímyndarinnar og ferilsins hins vegar áberandi. Hinn hefðbundni stjórnmálaferill Ólafs Ragnars var stuttur miðað við marga samtímamenn, kosningaárangurinn takmarkaður og fá stór og varanleg stefnumál verða með skýrum hætti rakin til forystu hans í ríkisstjórn eða á Alþingi. Forsetaembættið gaf honum einstakt svið en litla reynslu af framkvæmdastjórn, mannaforráðum og flóknum stjórnarkreppum. Alþjóðleg verkefni hans hafa skapað sýnileika og tengsl, en erfiðara er að sýna fram á varanlegar ákvarðanir sem færðu Íslandi völd. Hugmyndafræðilegur þráður ferilsins hefur heldur ekki aðeins hliðrast heldur stundum snúist í andhverfu sína.

Icesave breytir þeirri niðurstöðu ekki. Þar tók Ólafur Ragnar mikilvægar og kjarkmiklar stjórnskipulegar ákvarðanir, en þær voru viðbragð við lýðræðislegum þrýstingi sem aðrir höfðu byggt upp. Hann hafði áður staðfest ríkisábyrgðina með fyrirvörum og sá hvorki fyrir niðurstöðu EFTA-dómstólsins né uppgjör Landsbankabúsins. Icesave sýnir kjark á réttu augnabliki, en ekki einstaka forsjálni um lagalega og fjárhagslega niðurstöðu málsins.

Sama gildir um Arctic Circle. Ólafur Ragnar hefur sýnt að hann kann að byggja tengslanet og skapa áhrifamikinn vettvang. Tengslanet er hins vegar ekki stofnun sem mótar reglur, ráðstafar fjármagni og veitir varanlega aðild að ákvörðunum. Þess vegna er afstaða hans nú erfið að skýra. Aðild Íslands að Evrópusambandinu gæti orðið stofnanabundið framhald þeirrar viðleitni að auka áhrif Íslands á norðurslóðum, ekki andstæða hennar. Samt vill hann loka samningsleiðinni áður en þjóðin fær að sjá hvort niðurstaðan geti styrkt stöðu landsins.

Spurningin er því ekki hvort Ólafur Ragnar sé greindur, reyndur og þess virði að hlusta á. Það er hann. Spurningin er hvort ferillinn sem hér hefur verið rakinn veiti honum sérstakt tilkall til að leiða þjóðina að svari í lok ágúst. Miðað við það sem hér hefur komið fram er svarið nei. Virðing fyrir hæfileikum hans, frumkvæði og þekkingu krefst þess ekki að við hefjum hann yfir gagnrýna skoðun eða leggjum eigin dómgreind til hliðar.

Það er auðvitað mjög sérstakt að núna virðist Ólafur Ragnar Grímsson kominn í heilan hugmyndafræðilegan hring þegar hann kynnir andstöðu sína gagnvart ESB. Þar er málflutningurinn fjarri þingsetningarræðunum 2013 og 2015, en ekki fjarri þeim málflutningi þegar hann talaði gegn EFTA í kringum 1970. Hefðu þau sjónarmið sem Ólafur Ragnar Grímsson barðist fyrir af mestum ákafa á sínum pólitíska ferli vísað veginn, hefði Ísland hafnað aðild að EFTA, sagt sig úr NATO fyrir löngu síðan og stæði utan Evrópska efnahagssvæðisins.

Höfundur er stjórnmálafræðingur