Hver er raun­veru­leg hætta fyrir ís­lenskar veiði­heimildir við ESB-aðild?

Í umræðunni um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu er mikið rætt um vexti, evru og viðskipti. Minna hefur farið fyrir einni spurningu sem að mínu mati getur haft gríðarleg áhrif á íslenskan sjávarútveg og sjávarbyggðir til framtíðar:

Hvað gerist með eignarhald og yfirráð yfir íslenskum veiðiheimildum ef Ísland gengur í Evrópusambandið?

Þetta snýst ekki bara um hver hefur heimild til að veiða daginn sem Ísland hugsanlega gengur í sambandið. Miklu mikilvægara er að horfa tíu, tuttugu eða þrjátíu ár fram í tímann.

Núverandi staða er ekki sú sama og full ESB-aðild

Í dag er Ísland aðili að EES-samningnum og hefur þannig víðtækan aðgang að innri markaði Evrópu. Sameiginleg sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins er hins vegar sérstaklega undanskilin EES-samningnum.

Ísland fer því sjálft með stjórn fiskveiða innan íslenskrar lögsögu og íslensk lög setja jafnframt skorður við erlendu eignarhaldi og fjárfestingum í sjávarútvegi.

Við inngöngu í Evrópusambandið yrði staðan önnur. Sjávarútvegur yrði eitt mikilvægasta samningsatriðið og reynslan frá fyrri aðildarviðræðum sýnir hversu stórt málið er. Þá kom meðal annars fram af hálfu framkvæmdastjórnar ESB að gildandi íslenskar takmarkanir á erlendum fjárfestingum í sjávarútvegi samræmdust ekki regluverki sambandsins.

Þetta eitt og sér ætti að kalla á mjög ítarlega umræðu áður en lengra er haldið.

Hvað gerist ef markaðurinn fyrir veiðiheimildir stækkar?

Segjum sem svo að breytingar á regluverki í kjölfar aðildar leiði til þess að fleiri fjárfestar geti með beinum eða óbeinum hætti komið að íslenskum sjávarútvegi.

Þá vaknar einföld efnahagsleg spurning: Hvað gerist með verðmæti veiðiheimildanna ef eftirspurn eftir þeim eykst verulega? Ég fullyrði ekki að kvótaverð muni sjálfkrafa stórhækka við ESB-aðild. Enginn getur fullyrt það fyrirfram. En við eigum að ræða hættuna.

Ef kaupendahópurinn stækkar, fjármagn verður aðgengilegra og fjárfestar sjá mikla framtíðarávöxtun í aðgangi að einni verðmætustu auðlind Íslands, er alls ekki óhugsandi að markaðsverð veiðiheimilda hækki. Og þá byrjar hin raunverulega spurning.

Hver stenst freistinguna?

Stór sjávarútvegsfyrirtæki með sterkan efnahag, öflugan rekstur og langtímastefnu geta auðveldlega ákveðið að selja ekki. En hvað með litlu og meðalstóru útgerðirnar?

Hvað gerist þegar eigandi fjölskylduútgerðar, sem hefur byggt fyrirtækið upp í áratugi, stendur frammi fyrir tilboði í veiðiheimildir sínar sem jafngildir kannski margra ára rekstrarhagnaði?

Hvað gerist við kynslóðaskipti? Hvað gerist þegar erfingjar vilja ekki halda áfram rekstrinum? Hvað gerist þegar útgerð stendur frammi fyrir skuldum, fjárfestingarþörf eða einfaldlega tilboði sem eigendur telja sig ekki geta hafnað?

Þarna liggur að mínu mati ein stærsta hættan. Ekki endilega í einhverri einni ákvörðun frá Brussel heldur í markaðsöflunum sem breyting á leikreglunum gæti sett af stað.

Við höfum séð þessa sögu áður

Við þurfum ekki að leita langt eftir dæmi. Þegar framseljanlegar veiðiheimildir urðu verðmætar eignir hér á landi varð mikil breyting á íslenskum sjávarútvegi. Margar útgerðir seldu veiðiheimildir af margvíslegum ástæðum: vegna skuldsetningar, kynslóðaskipta, sameiningar fyrirtækja, breyttra rekstrarforsendna eða einfaldlega vegna þess að verðið varð nógu hátt. Afleiðingin varð meðal annars aukin samþjöppun veiðiheimilda. Það þýðir ekki að sagan endurtaki sig nákvæmlega með sama hætti. En hún kennir okkur mikilvæga lexíu:

Þegar verðmæti framseljanlegra réttinda eins og veiðiheimildir hækka mikið skapast sterkur hvati til sölu. Og þegar einhver selur kaupir annar.

Stóru fyrirtækin gætu orðið enn stærri

Hér er ákveðin þversögn. Stundum er því haldið fram að andstaða við ESB-aðild í sjávarútvegsmálum snúist um að verja stóru útgerðarfyrirtækin. En hugsanlegt er að þróunin yrði einmitt öfug. Fjársterkustu útgerðirnar hafa mesta getu til að kaupa þegar minni aðilar selja. Þær hafa aðgang að fjármagni, sterkan efnahag og geta hugsað til áratuga.

Litla fjölskylduútgerðin stendur ekki endilega jafn sterkt að vígi.

Ef verðmæti veiðiheimilda hækkar verulega gæti eigandi lítillar útgerðar staðið frammi fyrir þeirri einföldu spurningu hvort skynsamlegra sé að halda áfram rekstri með allri þeirri áhættu sem honum fylgir eða selja réttindin fyrir fjárhæð sem tryggir fjárhagslegt öryggi fjölskyldunnar til framtíðar. Það væri fullkomlega mannleg og efnahagslega skiljanleg ákvörðun. En ef margar slíkar ákvarðanir eru teknar á sama tíma getur niðurstaðan fyrir samfélagið orðið allt önnur en niðurstaðan fyrir einstaklinginn.

Hvað verður þá um sjávarbyggðirnar?

Veiðiheimildir eru ekki bara tölur í tölvukerfi. Á bak við þær eru störf, fjölskyldur, fiskvinnslur, þjónustufyrirtæki og heil samfélög. Þegar veiðiheimildir flytjast frá einni útgerð til annarrar getur efnahagsleg starfsemi einnig færst milli byggðarlaga eða annarra landa.

Þess vegna er þetta ekki aðeins spurning um eignarrétt eða sjávarútvegsstefnu. Þetta er líka byggðamál. Við eigum að spyrja hvað mögulegar breytingar á eignarhaldi og verðmæti veiðiheimilda gætu þýtt fyrir minni sjávarbyggðir þar sem ein eða tvær útgerðir geta skipt sköpum fyrir atvinnulíf staðarins.

Ekki nóg að segja: „Við fáum undanþágu“

Svar stuðningsmanna aðildar við þessum áhyggjum er oft að Ísland muni einfaldlega semja um sérlausnir eða undanþágur varðandi sjávarútveg.

Vonandi væri það hægt. En von er ekki samningsniðurstaða.

Áður en þjóðin tekur ákvörðun um að ganga lengra tel ég að stjórnvöld eigi að setja fram skýr svör við því hvaða varanlegu undanþágur þau telja nauðsynlegar varðandi fiskveiðistjórnun, veiðiheimildir, erlenda fjárfestingu og yfirráð yfir auðlindinni.

Og ekki síður mikilvægt: Er Evrópusambandið tilbúið að samþykkja þær undanþágur til frambúðar? Það er spurning sem þarf svar við áður en menn lofa þjóðinni að sérstaða íslensks sjávarútvegs verði tryggð.

Þetta snýst um næstu kynslóðir

Ég er ekki að halda því fram að daginn eftir mögulega ESB-aðild muni erlendir aðilar kaupa íslenskar veiðiheimildir eða að íslenskar fjölskylduútgerðir hverfi.

Málið er miklu stærra en það. Spurningin er hvernig leikreglurnar verða til lengri tíma og hvaða efnahagslegu hvatar þær skapa.

Ef breytingarnar leiða til hækkandi verðmætis veiðiheimilda og aukins áhuga fjárfesta getur þrýstingur á sölu aukist. Þá er raunveruleg hætta á að minni útgerðir selji, fjársterkari aðilar kaupi og samþjöppun aukist enn frekar.

Þess vegna ættum við ekki aðeins að spyrja: Hver á íslenskar veiðiheimildir í dag?

Við ættum að spyrja: Hver mun eiga og stjórna þeim eftir tuttugu eða þrjátíu ár ef leikreglunum verður breytt?

Sjávarauðlindin er ein verðmætasta auðlind íslensku þjóðarinnar. Áður en við tökum ákvörðun sem getur breytt umgjörð hennar til frambúðar eigum við rétt á miklu skýrari svörum. Þegar um slíka hagsmuni er að ræða er ekki nóg að segja að þetta verði leyst í samningaviðræðum. Við þurfum að vita hvað við ætlum að verja og hversu langt við erum tilbúin að ganga til að verja það.

Höfundur er stjórnarmaður í Félagi Sjálfstæðismanna í Grafarvogi.