Af hverju sjó­menn mættu mögu­lega segja „já“

Þótt aðeins sé verið að kjósa um hvort halda eigi áfram aðilarumsókn okkar þann 29. ágúst, hefur umræðan farið um víðan völl og mikilli orku varið í deilur sem auðvelt er að útkljá með einu einföldu “jái”. Einn helsti átakapunkturinn í þeirri umræðu snýr að sjávarútvegi og hvernig og að hve miklu leyti Íslendingar geti haldið forræði yfir auðlindinni. Hvort við þurfum yfir höfuð sérlausnir eða hvort við getum t.d. fengið sérlausnir í svipuðum dúr og Norðmenn fengu þegar þeir sömdu um (og felldu í þjóðaratkvæðagreiðslu), þar sem þeir fengu áfram forráð yfir norðurhluta fiskveiðilögsögu sinnar sem þeir höfðu veitt einir. Ég þykist ekki vita svarið við þessu, hörðustu nei-sinnar segja að við náum engu í gegn, en á móti berast skilaboð frá væntanlegum viðsemjendum okkar um að þetta sé fjarri því að vera meitlað í stein.

Ég skil vel afstöðu stórra útgerðarfyrirtækja, eigenda Morgunblaðsins, sem óttast að missa spón úr aski sínum með reglum um jafnræði og gagnsæi sem við höfum innleitt á öðrum sviðum í gegnum EES samninginn. Það er óljóst hvort ESB-reglur kalli á breytingar á kvótaúthlutunarkerfinu – því miður, þar hefði ég viljað sjá skýrar línur, en ESB hefur ekki mikið skipt sér af hvernig einstök ríki úthluta kvóta. Hins vegar er nokkuð ljóst að það fyrirkomulag að útgerð geti selt afla til fiskvinnslu í sömu eigu, án þess að markaðsáhrif komi þar inn, mun ekki standast. Þetta hefur verið sérstaklega áberandi í verðum á uppsjávarfiski, þar sem allt að þrefalt hærra verð hefur fengist fyrir loðnu og makríl í Færeyjum en á Íslandi. Skatturinn og Samkeppniseftirlitið eiga að hafa eftirlit með slíkum gjörningum, en það fara litlum sögum af því eftirliti. Samkeppniseftirlitið hefur reyndar bent á þetta sé kerfislægt vandamál í íslenskum sjávarútvegi.

Með þessu færa fyrirtækin hagnað frá útgerðinni yfir á vinnsluna, sem þýðir að hagnaður útgerðarinnar minnkar, hagnaður sem hingað til hefur, þrátt fyrir þetta, þótt ærinn hjá stærri útgerðarfyrirtækjum. Afkoma útgerðarinnar, en ekki afkoma vinnslunnar, er síðan notuð til að reikna út veiðigjald til ríkisins, sem þannig ber minna úr býtum en ella. Einnig hefur leikið grunur á að sjómenn á Íslandi hafi verið skipulega hlunnfarnir undanfarna áratugi, þar sem laun þeirra eru tengd verðmæti aflans. Verðlagsstofa skiptaverðs á að hafa eftirlit með slíkum viðskiptum, en slíkt eftirlit er flókið í framkvæmd og skortir allt gagnsæi.

Þar sem orkumál heyra undir EES samninginn höfum við þurft að skilja að orkuframleiðslu, dreifingu og sölu, til að tryggja gagnsæi og jafnræði á því sviði. Góðar líkur eru á að sambærileg krafa verið gerð um aðskilnað veiða og vinnslu, sem tryggi að fiskur verði alltaf seldur á markaðsverði. Slíkt fyrirkomulag tryggir að sjómenn fá hlut af markaðsverðmæti aflans, en ekki af verðmæti sem fyrirtæki ákvarða í samningum við sjálf sig. Nokkuð sem sjómenn mættu íhuga þegar þeir ganga til kosninga þann 29. ágúst.

Höfundur er framkvæmdastjóri Múltikúlti íslensku og með pungapróf.