Um full­veldi og fram­sal þess

Fullveldi Íslands er meginatriði í málflutningi Nei-sinna í umræðum um ESB. Þeir tala mikið um að halda í fullveldið og gæta þess að það glatist ekki. Oft er þá lítill greinarmunur gerður á framsali fullveldis og afsali þess. En þetta tvennt er þó alls ekki það sama. Ef við afsölum okkur fullveldi þá missum réttinn til að hafa áhrif. En framsal fullveldis er forsenda þess að mannlegt samfélag geti yfirhöfuð verið til.

Til að útskýra þetta skulum við hugsa okkur að við séum bændafjölskylda sem sest að á Íslandi á landnámstímanum. Ekkert ríkisvald eða yfirvald af neinu tagi er þá til í landinu en við sláum okkur samt niður í skjólsælum dal og hefjum búsakap. Enginn er yfir okkur settur, við erum algerlega fullvalda. Þetta er svolítið eins og draumur Bjarts í Sumarhúsum. En við verðum þá líka að standa á eigin fótum. Ef húsið brennur eða ræningjar hirða kýrnar þá getur draumurinn breyst í martröð. Vissulega ráðum við okkur alveg sjálf en við getum þá heldur ekki vænst þess að neinn hjálpi okkur ef á bjátar. Í raun er fullveldi okkar háð því að við getum komist af án hjálpar eða samstarfs. Og við þurfum að geta varið hendur okkar. Stundum er sagt að þjóð sem ekki geti varið sig geti heldur ekki verið fullvalda.

Hvað gerum við þá? Jú, við leitum samstarfs við granna okkar, ættingja og vini. Þannig búum við til hóp fólks sem er betur fær um að tryggja öryggi og aðstoð ef á þarf að halda. Þessi hópur — við skulum kalla hann goðorð — getur síðan stuðlað að samstarfi af ýmsu tagi sem bætir hag allra, eins og með sameiginlegri stjórn bithaga eða brunatryggingum. Slíkt samstarf felur vissulega í sér framsal á fullveldi heimilisins en það er ekki afsal á meðan við höfum enn áhrif á sameiginlegar ákvarðanir. Framsal á fullveldi er þannig forsenda þess að goðorðið verði til og almennt má segja að það gildi um öll samfélög — fólk verður að framselja hluta af fullveldi sínu til stærri hóps sem er fær um að verja það gegn ytri og innri ógnum. Án þess verður ekkert samfélag til. En þegar heimili okkar framselur hluta af sínu fullveldi má segja að fullveldi okkar styrkist því þá erum við ekki lengur eins ofurseld umhverfi og hættum sem við höfum enga stjórn á. Nú getum við tekið ákvarðanir um búskap, viðskipti, ferðalög og samskipti sem áður voru of áhættusamar. Á móti þurfum við að lúta reglum samfélagsins — eins og að stilla okkur um að stela og myrða.

Við ráðum okkur aldrei alveg sjálf. Frelsi okkar takmarkast af kringumstæðum, lögum, valdahlutföllum og frelsi annarra. Það fylgir því að búa í samfélagi. Mestu skiptir að við höfum áhrif á þær stofnanir sem takmarka frelsi okkar, hvort sem það er fjölskyldan, sveitarfélagið, þjóðríkið eða samtök þjóða. En við þurfum alltaf að framselja hluta af fullveldi okkar.

Höfundur er sagnfræðingur.