Hættum að giska: Fáum svörin á borðið

Ein af mínum fyrstu pólitísku minningum er frá árunum eftir hrun, þegar ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur sótti um aðild að Evrópusambandinu. Þá var ég að elta minn fyrsta áhuga á samfélagsmálum. Í meira en áratug hefur þessi umræða snúist í hringi.

Ísland stendur í þeirri merku sérstöðu að vera eina Norðurlandið sem hefur aldrei fengið að sjá fullbúinn aðildarsamning. Við höfum aldrei fengið svör á borðið.

Þegar Alþingi samþykkti að sækja um aðild sumarið 2009 var ferlið gagnrýnt fyrir skort á lýðræðislegu umboði - farið var í viðræður án þess að fólk fengi neinu um það að ráða. En þegar ný ríkisstjórn tók við og lofaði þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald ferlisins í stjórnarsáttmála sínum, gerðist hið gagnstæða: umsóknin var dregin til baka með bréfi ráðherra til ESB án þess að Alþingi eða þjóðin fengi neinu um það að ráða.

Afleiðingin? Málinu var ekki lokið. Því var einfaldlega frestað. Síðan þá hefur umræðan staðnað í skotgrafahernaði þar sem meginmarkmiðið virðist vera að koma í veg fyrir að þjóðin fái upplýsta niðurstöðu.

Þreyta, skotgrafahernaður og upphrópanir

Mér hefur alltaf þótt sjálfsagt að tjá mig um samfélagsmál og taka þátt í uppbyggilegri umræðu. En umræðan fyrir komandi kosningar er orðin þreytt og eitruð. Í stað þess að ræða staðreyndir af yfirvegun mætast fylkingar af hörku.

Upphrópanir og stympingar á samfélagsmiðlum eru notaðar til að stimpla fólk óháð afstöðu: þau sem vilja einfaldlega fá svör og halda öllum möguleikum opnum eru kölluð „föðurlandssvikarar“, á meðan þau sem ætla að segja nei eru afgreidd sem „stuðningsmenn auðvaldsins“. Hvorugt stuðlar að uppbyggilegu samtali. Slíkur hræðsluáróður fælir fólk frá því að kynna sér málið og drepur alla málefnalega rýni.

Fullyrðingar af gerðinni „svona verður þetta“ - eins og viðkomandi hafi þegar lesið og dæmt samninginn - standast hreinlega ekki. Þær falla á tveimur meginforsendum:

• Enginn samningur er til: Það er ómögulegt að fullyrða um lokaniðurstöðu þegar enginn skriflegur texti liggur fyrir.
• Sérlausnir og sjálfstæði: Evrópusambandið er ekki steypt í eitt mót. Hvert ríki semur við ESB á eigin forsendum, heldur sínu sjálfstæði og rekur sinn búskap á eigin ábyrgð. Sögulegar úttektir sýna að ESB hefur ítrekað samið um raunverulegar sérlausnir sem taka mið af sérstöðu hvers aðildarríkis fyrir sig.

Við vitum ekkert um lokaniðurstöðuna fyrr en reynt hefur verið á viðræðurnar.

Efnahagslegur stöðugleiki og betri lífskjör

Þau sem líta til Evrópusambandsins gera það flest í von um betri lífskjör. Þar er oft vísað í:

• Lægri og stöðugri vextir - svo það verði léttara að borga af lánunum og meira eftir til að lifa.
• Stöðugri gjaldmiðill - svo peningarnir okkar haldi raunverulegu verðgildi sínu til framtíðar.
• Aukin samkeppni og lægra vöruverð - svo hver matarferð í búðina kosti minna og meira verði eftir í lok mánaðar.
• Greiðari markaðsaðgangur - sem opnar dyr fyrir íslenskt atvinnulíf og fjölgar tækifærum.

Þetta gerist auðvitað ekki á einni nóttu. En sérfræðingar og hagfræðingar hafa í vaxandi mæli bent á að ávinningur af traustu myntsamstarfi hafi jafnan verið vanmetinn. Ef stærri þjóðir sjá skýr tækifæri í því að minnka viðskiptakostnað, hvað má þá segja um 400 þúsund manna samfélag sem heldur úti minnsta sjálfstæða gjaldmiðli í heimi?

Í sögulegu samhengi hefur reynslan sýnt að gengissveiflur, hár vaxtakostnaður og verðbólga hafa fylgt okkur gegnum áratugi - óháð því hverjir stjórna landinu hverju sinni. Þegar talað er um að „sveigjanleiki krónunnar“ sé styrkleiki í kreppum þýðir það í framkvæmd aðeins eitt: efnahagslega höggið er fært milliliðalaust yfir á heimilin. Tugþúsundir fjölskyldna hafa ítrekað þurft að bera þær byrðar í formi skertra lífskjara og stökkbreyttra afborgana.

Þetta snýst ekki bara um stöðuna í dag, heldur um framtíðina - ungt fólk sem er að stíga sín fyrstu skref á húsnæðismarkaði og vill einfaldlega búa við sama efnahagslega öryggi og þekkist í nágrannalöndum okkar.

Besta leiðin til að fá svör er að sjá samninginn

Atkvæðagreiðslan snýst ekki um að samþykkja blindandi aðild eða ganga í ESB í dag. Hún snýst eingöngu um að hefja ferlið til að ná fram samningi og fá skýrleika og svör á borðið.

Einhverjir óttast lélega niðurstöðu. En ég hef fulla trú á að Ísland myndi senda okkar fremstu og færustu sérfræðinga til að sitja við samningaborðið - fólk sem mun gæta hagsmuna landsins, auðlinda og samfélags af fullri hörku.

Valið er í raun einfalt:

• Ef við kjósum „Já“: Við fáum tilbúinn samning á borðið. Þegar hann liggur fyrir getur þjóðin metið kosti og galla í seinni þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef samningurinn er óaðgengilegur eða vondur fyrir okkar hagsmuni, segjum við einfaldlega „Nei“ og fellum hann.
• Ef við kjósum „Nei“ núna: Við lokum á svörin. Umræðan mun halda áfram næsta áratuginn - drifin áfram af getgátum, hræðslu og pólitískum skotgrafahernaði.

Að kjósa um viðræður snýst ekki um blindandi trú, heldur um virðingu fyrir lýðræðislegu ferli. Hættum að giska, færum umræðuna á hærra plan og fáum staðreyndirnar á borðið - svo þjóðin geti sjálf tekið upplýsta ákvörðun.

Höfundur er stjórnsýslufræðingur.