Um þöggun

Saga mannréttindabaráttu á Íslandi er ekki skrifuð af stofnunum eða stjórnmálaflokkum. Hún er skrifuð af fólki sem þorði að stíga fram þegar enginn annar gerði það, og borgaði fyrir það fullu verði. Það verð liggur í mikilli og óréttlátri fórn einstaklingsins: útilokun, einelti. Vinir eða ættingjar eða einhver samtök mynda samstöðuhópa um að verjast þeim einstaklingi sem hefur stigið út úr hópnum og bent á vanda. Oft er staðreyndum snúið upp á þennan einstakling, hann gerður grunsamlegur og sviptur lífsviðurværi. Ég er slíkur einstaklingur, og ég þekki þöggun af eigin raun eftir rúm fimmtíu ár í starfi sem listrænn aðgerðarsinni (artivist). Ítarlegri frásögn er að finna í bókum mínum Tabú, Bylting og Þegar múrar falla. Hér dreg ég aðeins fram kjarnann.

Þann 1. ágúst 1975 sagði ég upphátt og opinberlega, í viðtali við tímaritið Samúel, það sem enginn þjóðþekktur Íslendingur hafði áður sagt: að ég væri samkynhneigður. Ég var ekki fyrstur til að vera samkynhneigður, heldur fyrstur til að neita að þegja um það og nógu frægur til að það skipti máli. Sá munur skiptir öllu máli. Þögnin var ríkjandi regla samfélagsins um málefnið; hún var ekki hlutleysi heldur kúgunartæki. Með því að rjúfa hana einn og óstuddur setti ég sjálfan mig í fremstu víglínu, án nokkurrar tryggingar um að nokkur myndi fylgja á eftir.

Viðbrögðin urðu heiftarleg: útskúfun, atvinnumissir, andúð sem fylgdi mér sem skuggi næstu áratugi. Fljótlega eftir viðtalið flúði ég landið, sundurtættur og niðurbrotinn, fullur af sjálfsvígshugsunum sem ég hrinti í framkvæmd, en sem betur fór mistókst sú aðgerð. Ég komst þá að þeirri niðurstöðu að sá sem er dæmdur útlægur ber ekki skömmina, heldur þeir sem dæma. Þetta var ekki þöggun með rökum, heldur þöggun til að útskúfa og kæfa samtal. Hún dugði samt ekki til að þagga rödd mína, því ég meinti það sem ég sagði og gerði.

Ég komst líka að þeirri niðurstöðu að það væri á herðum okkar samkynhneigðra sjálfra að vekja athygli á stöðu okkar, en það var ekki verk eins manns, og því varð að stofna baráttusamtök. Samtökin '78 urðu til á heimili mínu vorið 1978, af því að einhver varð að gera það. Ég leitaði uppi einstakling sem gat axlað ábyrgðina að verða formaður; Guðni Baldursson varð fyrir valinu og var réttur maður á réttum stað á réttum tíma. En fyrstu sjö árin stóð ég einn sem hið opinbera andlit baráttunnar. Þegar fleiri komu loks fram stóð ég vísvitandi á hliðarlínunni, ekki af hógværð, heldur vegna þess að baráttan mátti aldrei verða eign eins manns.

Aðferðin sem ég þróaði á þessum árum er kannski það merkilegasta við feril minn: sýnileiki sem verkfæri. Í stað þess að hverfa af sviðinu ferðaðist ég einn um landið, með gítar og sögur, sungnar og sagðar, og mætti fólki milliliðalaust. Það er auðvelt að vanmeta þessa aðferð í dag, þegar samstöðuyfirlýsingar kosta ekkert nema að deila færslu á samfélagsmiðli. En að mæta líkamlega, ítrekað, í samfélög sem gátu tekið á móti manni með fjandskap eða sinnuleysi og gera það með list og sögum frekar en ákærum, krefst annars konar þrautseigju en nokkur atkvæðagreiðsla eða lagafrumvarp getur náð utan um.

Þessi aðferð fékk sögulega staðfestingu meira en þrjátíu árum síðar. Sumarið 2008, þegar Paul Ramses var synjað um hæli og vísað úr landi, mætti ég og mótmælti opinberlega, friðsamlega og málefnalega, og skapaði opið rými fyrir raddir fólks. Því hélt ég áfram þar til stjórnvöld sneru við ákvörðun sinni; Ramses fékk hæli ásamt fjölskyldu sinni. Um haustið steig ég aftur fram á Austurvelli. Þeir vikulegu fundir, undir nafni Radda fólksins, urðu að kjarnanum sem Búsáhaldabyltingin snerist um. Sagan man eftir pottum og pönnum, en gleymir stundum manninum sem hélt hljóðnemanum opnum viku eftir viku, mánuð eftir mánuð, uns settu marki var náð.

Það sem tengir upphafið, viðtalið íSamúel 1975, stofnun Samtakanna '78, tónleikaferðalögin, Ramses-málið og Búsáhaldabyltinguna er ekki tilviljun heldur aðferð: að mæta í eigin persónu, tala málefnalega og af sannfæringu en ekki hatri, og halda út lengur en andstæðingurinn heldur að maður geti. Ég er ekki að segja að ég hafi gert þetta einn. Ég er að segja að einhver varð að taka fyrsta skrefið og að því fylgdi verð sem hverfur auðveldlega úr sögunni ef enginn heldur því til haga.

Þöggun er nefnilega ekki eitt fyrirbæri. Hún tekur á sig að minnsta kosti fjórar myndir.

Sú fyrsta er bein þöggun: hótanir, atvinnumissir, útskúfun. Það sem fórnarlambið finnur á eigin skinni meðan atburðurinn stendur yfir.

Önnur er söguleg gleymska. Sagan er endursögð, sléttuð út, gerð þægilegri. Í dag er talað um „upphafsbaráttufólkið“ í fleirtölu, eins og barátta samkynhneigðra á Íslandi hafi orðið til sem sameiginlegt átak frá fyrsta degi. Það þurrkar út þá staðreynd að einhver þurfti að standa einn fyrst.

Sú þriðja er þöggun innan raðanna sjálfra. Þegar barátta verður að stofnun verður frumkvöðullinn stundum óþægilegur fyrir eigin hóp. Hann minnir á fórn sem aðrir vilja ekki viðurkenna að þeir hafi ekki fært sjálfir. Þá er auðveldara að gagnrýna hann fyrir að „taka of mikið pláss“ en að spyrja hvers vegna pláss hans var svona lengi autt af öðrum.

Sú fjórða er þögnin sjálf. Þögn þeirra sem vissu, sáu, en sögðu ekkert. Slík þögn er aldrei hlutlaus.

Þessar fjórar myndir fylgjast oft að. Sá sem er þaggaður með hótunum í dag getur orðið þaggaður með gleymsku eftir tuttugu ár, og sakaður um sjálfhverfu af eigin hópi eftir fimmtíu ár. Ég skrifa þetta vegna þess að ef við kunnum ekki að greina þessar fjórar myndir í sundur, endurtökum við þöggunina í hvert sinn sem við segjum söguna upp á nýtt, bara í nýjum búningi.

Þetta mynstur er ekki bundið við baráttu samkynhneigðra. Það sama sést þegar starfsmaður bendir á öryggisbrest á vinnustað, þegar iðkandi í íþróttafélagi segir frá einelti þjálfara, eða þegar einhver innan stjórnmálaflokks eða stofnunar bendir á misbeitingu valds. Sá sem bendir á vandann verður sjálfur vandamálið í augum þeirra sem vilja halda öllu óbreyttu. Þess vegna er þöggun ekki einkamál þeirra sem upplifa hana hverju sinni, hún er mælikvarði á það hversu tilbúið samfélagið er að taka við óþægilegum sannleika, hver sem ber hann fram.

Við sem búum í samfélagi þar sem samkynhneigð er í dag sjálfsagt mál, þar sem hælisleitendur eiga sér málsvara, og þar sem fólk trúir enn að mótmæli á Austurvelli geti breytt gangi mála, við búum í samfélagi sem varð til, að stórum hluta, vegna þess að einhver stóð einn og óstuddur þegar mest á reyndi. Það er ekki hægt að þakka fyrir þau réttindi án þess að þekkja verðið sem var greitt fyrir þau, og af hverjum.

Næst þegar einhver stígur fram og segir óþægilegan sannleika, er spurningin ekki hvort hann hafi rétt fyrir sér í öllu. Spurningin er hvort við þorum að hlusta áður en við þöggum í honum.

Skrifað á degi sólmyrkvans við birtu óskanna um betra samfélag.

Höfundur er leiksviðslistamaður og söngvaskáld.