Full­veldi þjóðar og full­veldi ríkis

Fullveldishugtakið hefur verið áberandi í umræðunni um mögulega aðild að Evrópusambandinu og þá gagnvart spurningunni um fullveldi ríkis gagnvart öðrum ríkjum. Skilningur margra þeirra sem mest tala um fullveldi er að vísu óhefðbundinn svo því sé til haga haldið, enda væru hvorki Danmörk, Svíþjóð, Holland né Belgía fullvalda ríki samkvæmt honum.

Spurningin um fullveldi snýr hins vegar ekki aðeins að fullveldi ríkis gagnvart öðrum ríkjum, því sem við getum kallað ytra fullveldi. Innan vestrænnar lýðræðishefðar snýr hún ekki síður, og jafnvel enn frekar að stöðu almennings, þjóðarinnar sjálfrar innan landamæra ríkisins. Til að þjóð sé fullvalda í lýðræðislegum skilningi nægir ekki að ríkið sé sjálfstætt gagnvart öðrum ríkjum - njóti ytra fullveldis, þjóðin sjálf þarf að hafa hið endanlega vald - njóta innra fullveldis.

Uppruni valdsins hjá þjóðinni sjálfri

Umfjöllun Jean-Jacques Rousseau í Le contrat social snýst einmitt um þetta. Fullveldið (fr. souverainité) segir hann grundvallast á almannaviljanum (fr. volonté génerale) sem verði ekki framseldur til fulltrúa í sama skilningi og framkvæmdavald til stjórnvalds, enda vilji ekki framseljanlegur. Alexis de Tocqueville lýsir í De la démocratie en Amérique fullveldi þjóðarinnar sem þeirri grundvallarreglu sem bandarísk stjórnskipun byggist á, þ.e. þjóðin beiti valdi sínu bæði sjálf og fyrir milligöngu fulltrúa. Carl Schmitt greinir í Verfassungslehre á milli stjórnarskrárgjafavalds og þess valds sem stofnanir ríkisins fara með samkvæmt stjórnarskránni, samfélagssáttmála þjóðarinnar. Í lýðræðisríki sé þjóðin handhafi frumvaldsins en þing, ríkisstjórn og aðrar stofnanir fari með afleitt vald. Á endanum er svo sjálfsákvörðunarréttur einstaklingsins hinn siðferðilegi grundvöllur innra fullveldis þjóðarinnar.

Togstreita milli ytra og innra fullveldis

Ytra fullveldi ríkis þarf ekki að merkja að þjóðin njóti innra fullveldis. Norður-Kórea er til dæmis fullvalda ríki gagnvart öðrum ríkjum í hefðbundnum þjóðaréttarlegum skilningi. Norður-kóreska þjóðin er hins vegar ekki fullvalda í lýðræðislegum skilningi, því endanlegt pólitískt vald liggur ekki hjá henni. Þannig getur ríki verið fullvalda án þess að þjóðin sé það.

Fræðilega séð getur þjóð jafnvel ákveðið að takmarka athafnafrelsi valdhafa til að vernda eða efla innra fullveldi sitt og fullveldi einstaklinganna. Hún getur til dæmis bundið ríkið með mannréttindasáttmála, alþjóðlegu dómsvaldi eða yfirþjóðlegu samstarfi sem takmarkar vald tímabundins þingmeirihluta eða framkvæmdavalds. Slíkt felur ekki í sér afsal innra fullveldis þjóðarinnar. Það getur þvert á móti verið meðvituð beiting þess, þjóðin ákveður sjálf að setja ríkisvaldinu slíkar skorður.

Verður umboð þjóðarinnar virt?

Atkvæðagreiðslan 29. ágúst næstkomandi snýst um hvort Ísland eigi að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Hún snýst ekki um sjálfa aðildina heldur hvort þjóðin sé tilbúin að veita ríkisstjórn Íslands umboð til aðildarviðræðna óháð því hver fer með völdin. Að því gefnu að umboð þjóðarinnar fáist er síðan gert ráð fyrir að hugsanlegur aðildarsamningur verði einnig borinn undir þjóðina.

Ýmsir hafa bent á að nýr þingmeirihluti gæti ákveðið að fylgja ekki niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu sem haldin er á grundvelli þingsályktunar fyrra þings, þrátt fyrir að samkvæmt greinargerð með þingsályktunartillögunni sem var samþykkt á Alþingi með meirihluta atkvæða skuli þjóðaratkvæðagreiðsla fara fram um endanlegan samning. Til þess að niðurstaðan væri lagalega bindandi þyrftu áhrif hennar að vera ákveðin í lögum eða stjórnarskrá að margra mati.

Þannig gæti sú staða komið upp að þjóðin veiti skýrt umboð til áframhaldandi viðræðna en nýr þingmeirihluti eða ríkisstjórn stöðvi þær áður en samningur liggur fyrir, eða jafnvel eftir að hann liggur fyrir, en áður en til atkvæðagreiðslu kemur. Þar með gæti nýr þingmeirihluti komið í veg fyrir að þjóðin fengi tækifæri til að taka afstöðu til endanlegs aðildarsamnings.

Þessi möguleiki er ekki aðeins fræðilegur. Einhverjir fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa gefið skýrt til kynna að sigri þeir að eigin mati í næstu Alþingiskosningum kunni þeir að túlka það sem umboð til að stöðva viðræðurnar, jafnvel þótt meirihluti þjóðarinnar hefði áður samþykkt að viðræður yrðu teknar upp að nýju, þeim lokið og samningur borinn undir þjóðina.

Að hrópa um fullveldi en hafna því um leið

Slík ákvörðun væri ekki ólögmæt, enda nýtt þing ekki bundið af ályktunum fyrra þings lögformlega séð eins og bent hefur verið á. Hún myndi vissulega ekki skerða ytra fullveldi íslenska ríkisins, en hins vegar má færa fyrir því sterk rök að hún gengi þvert gegn innra fullveldi þjóðarinnar sem hins endanlega handhafa lýðræðislegs valds.

Þetta má skýra með samlíkingu við réttarfarslegt stigveldi. Líkingin felst ekki í því að þjóðaratkvæðagreiðsla sé sambærileg æðra dómstigi og Alþingi sé lagalega bundið af honum eins og lægra dómstig. Hún felst í formgerðinni: Þegar máli hefur verið vísað til æðra dómstigs verður það mótsagnakennt að lægra stigið áskilji sér rétt til að setja eigin niðurstöðu ofar niðurstöðu hins æðra. Í réttarkerfinu er um formlegt stigveldi að ræða. Í stjórnmálunum er um að ræða stigveldi lýðræðislegs umboðs þar sem þjóðin sjálf hefur lokaorðið.

Ýmsir andstæðingar áframhaldandi samningaviðræðna við Evrópusambandið hafa á undanförnum mánuðum beitt sér ákveðið gegn innra fullveldi þjóðarinnar. Fyrst með því að reyna að hindra þjóðaratkvæðagreiðsluna sem nú stendur fyrir dyrum, síðan með endurteknum tilraunum til að sannfæra almenning um að hún snúist um annað en hún snýst um, og loks með yfirlýsingum um að niðurstaða hennar kunni að verða virt að vettugi nái þeir völdum. Það er kaldhæðnislegt hvernig þessir aðilar hafa að miklu leyti grundvallað málflutning sinn á skírskotun til verndar fullveldisins um leið og þeir hafna sjálfum kjarna þess, endanlegu úrskurðarvaldi þjóðarinnar sjálfrar.

Höfundur er heimspekingur og hagfræðingur.