Á Ís­land að segja sig úr UEFA?

Afsakið, ég er 75 ára gamall kall og hef marga fjöruna sopið. Samt er ég enn að velta fyrir mér stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu, þótt einhverjum kunni að finnast að ég eigi að vera löngu hættur því. En það verður að hafa það.

Við erum lítil þjóð. Samt tökum við þátt í fjölmörgum alþjóðlegum samtökum og samstarfi. Við erum í NATO, EFTA og EES-samstarfinu, auk margvíslegs norræns og alþjóðlegs samstarfs. Þar sitjum við oft við sama borð og ríki sem eru margfalt stærri en við. Það er því eðlilegt að spyrja: Hversu mikil áhrif höfum við í raun – og hvenær er skynsamlegt að deila ákvörðunarvaldi með öðrum?

Þegar ég fór að hugsa þetta datt mér í hug eitt fullveldismál sem hefur fengið furðu litla athygli. Ég set það hér fram á léttu nótunum: íslenski fótboltinn.

Kannski ætti KSÍ einfaldlega að segja sig úr UEFA. Og úr FIFA í leiðinni.

Hugsum málið aðeins. Samkvæmt strangri fullveldishugsun hefur íslenskur fótbolti afhent ótrúlega mikið vald til útlendinga. Við megum ekki sjálf ákveða stærð vallarins, markanna eða boltans. Við megum ekki einu sinni ákveða hversu margir leikmenn eru inni á vellinum. Og svo kemur þetta erlenda reglugerðafargan og segir okkur hvenær maður er rangstæður.

Hvar endar þetta?

Leðurtuðran góða er meira að segja orðin hátæknibúnaður. Boltinn getur tengst mælikerfum og myndavélar, tölvur og VAR-dómarar fylgjast með hverri tá og öxl. Maður bíður hálfpartinn eftir 300 blaðsíðna reglugerð um leyfilegan loftþrýsting í boltanum.

Með úrsögn úr UEFA gæti íslensk knattspyrna hins vegar orðið algerlega sjálfstæð og fullvalda á ný. Við gætum sett okkar eigin reglur. Finnst okkur rangstaðan leiðinleg? Burt með hana. Eru 90 mínútur of langar í íslensku roki? Höfum leikinn 70 mínútur. Og hvers vegna ellefu leikmenn? Við erum fámenn þjóð; sjö eða átta ættu að duga. Mark af 30 metra færi gæti jafnvel talið tvöfalt.

Og það besta: Íslenska landsliðið yrði ósigrandi.

Við myndum einfaldlega hætta að keppa við önnur landslið. Engin töp gegn stórþjóðum. Engin undankeppni. Engin ferðalög. Enginn erlendur dómari. Enginn VAR-dómari einhvers staðar úti í heimi að draga línu yfir stóru tána á íslenskum framherja.

Hugsið ykkur líka sparnaðinn. Alþjóðleg mót kosta sitt: ferðalög, hótel, undirbúning og allur pakkinn. Með úrsögn gætum við einbeitt okkur að innanlandsmótinu. Kannski mætti jafnvel fjárfesta í stórri þyrlu sem flytti liðin á milli landshluta. Það yrði að minnsta kosti mjög íslensk lausn.

En hér lýkur brandaranum.

Því auðvitað vill nánast enginn þetta. Við tökum þátt í UEFA og FIFA vegna þess að við viljum vera með. Við viljum keppa við bestu þjóðir heims þótt við séum lítil. Við sættum okkur við sameiginlegar leikreglur vegna þess að án sameiginlegra reglna væri einfaldlega enginn sameiginlegur leikur.

Og stundum gerist hið ótrúlega. Litla Ísland stendur jafnfætis miklu stærri þjóðum. Þá verður smæðin ekki veikleiki heldur hluti af sögunni. Við höfum líka áður sýnt að smæð þarf ekki að þýða áhrifaleysi; í þorskastríðunum stóð lítil þjóð fast á sínum hagsmunum gagnvart miklu stærra ríki.

Þarna finnst mér vera lærdómur fyrir hina miklu alvarlegri umræðu um stöðu Íslands í heiminum.

Alþjóðlegt samstarf felur nær alltaf í sér sameiginlegar reglur og einhverja málamiðlun. Það á við um knattspyrnu, viðskipti, varnir, flug, siglingar, fjármál og ótal annað. Reglur eru því ekki sjálfkrafa valdarán. Spurningin er hver setur þær, hvaða aðkomu við höfum að þeim og hvort við teljum ávinninginn réttlæta skuldbindingarnar.

Fullveldi getur líka falist í því að fullvalda ríki velji sjálft hvaða samninga það gerir. Þá verður lykilspurningin ekki bara hvort við deilum ákvörðunarvaldi, heldur hversu miklu, á hvaða sviðum, með hvaða ávinningi – og hversu auðvelt er að breyta ákvörðuninni síðar.

Stundum er valið heldur ekki milli þess að ráða öllu sjálf eða láta aðra ráða. Reglur geta orðið til hvort sem við sitjum við borðið eða ekki. Þá þarf að spyrja hvort okkur sé betur borgið með því að taka þátt í reglusmíðinni eða standa fyrir utan og taka við afleiðingunum.

Þar verður samanburðurinn við Evrópusambandið auðvitað flóknari. UEFA er ekki Evrópusambandið og fótboltaleikur er ekki stjórnarskrá ríkis. Fiskimið, orka, landbúnaður, gjaldmiðill, löggjöf og lýðræðislegt ákvörðunarvald eru allt annars eðlis og miklu stærri mál en rangstöðuregla.

Þess vegna á ekki að nota fótboltalíkinguna til að afgreiða umræðuna um Evrópusambandið. En kannski má nota hana til að bæta umræðuna.

Við eigum ekki sjálfkrafa að óttast alþjóðlegt samstarf vegna þess að við erum lítil. En við eigum heldur ekki sjálfkrafa að ganga inn í hvert það samstarf sem okkur stendur til boða. Hvort tveggja er of einfalt.

Við eigum að meta hvert samstarf út frá eigin forsendum: Hvað fær Ísland? Hverju gefum við eftir? Getum við haft áhrif? Getum við sagt nei þegar íslenskir grundvallarhagsmunir eru undir? Hvað er hægt að afturkalla? Og er ávinningurinn meiri en kostnaðurinn?

Og meðan við ræðum það legg ég til að KSÍ haldi aðild sinni að UEFA.

Að minnsta kosti þar til við höfum fengið verðtilboð í þyrluna.

Kannski er þetta einmitt það sem vantar mest í umræðuna núna. Minna af því að flokka fólk í „já-fólk“ og „nei-fólk“ og meira af því að ræða einstök atriði af yfirvegun. Það er hægt að sjá kosti við alþjóðlegt samstarf án þess að vilja ganga alla leið. Og það er hægt að hafa efasemdir um Evrópusambandið án þess að vera á móti Evrópu.

Það ætti líka að vera hægt að sitja við sama eldhúsborðið þótt fjölskyldumeðlimir kjósi sitt hvoru megin. Lýðræði er ekki úrslitaleikur þar sem annar helmingurinn þarf að niðurlægja hinn. Við þurfum að geta mætt í sunnudagskaffið eftir kosningar.

Ég vil að Ísland taki þátt í alþjóðasamfélaginu af krafti og sjálfstrausti. Ég vil samstarf við Evrópu, Norðurlöndin, Bretland, Norður-Ameríku og aðrar þjóðir þar sem það þjónar íslenskum hagsmunum. En ég vil líka að við vitum hvenær samstarf er skynsamleg samvinna – og hvenær við erum að færa frá okkur ákvörðunarvald sem við teljum okkur betur borgið með sjálf.

Það er sú umræða sem ég vildi sjá. Ekki hvort Evrópa sé góð eða vond. Ekki hvort þeir sem segja já séu betri heimsborgarar eða þeir sem segja nei meiri Íslendingar. Heldur einfaldlega: Hvaða samstarf þjónar Íslandi best, hvað eigum við að gera með öðrum og hvaða ákvarðanir eigum við áfram að taka sjálf?

Ég hef komist að minni niðurstöðu. Ég ætla að segja NEI. En ég vona jafnframt að þeir sem segja já og þeir sem segja nei geti áfram sest saman við sama eldhúsborðið daginn eftir og rætt næsta leik.

„Lífið er leikur en fótbolti er alvara.“

Höfundur er fyrrverandi framkvæmdastjóri ýmissa fyrirtækja og stofnana. Nú á ellilífeyri.