Fyrsta jáið skiptir máli

Undanfarið hef ég orðið var við sífellt fleiri sem lýsa afstöðu sinni með svipuðum hætti. Þeir segjast ekki endilega vera fylgjandi aðild Íslands að Evrópusambandinu en vilja engu að síður segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst. Rökin eru einföld: Við skulum sjá hvaða samningur fæst og taka síðan endanlega ákvörðun þegar hann liggur fyrir.

En er þetta svona einfalt?

Þessi grein er ekki skrifuð með þá í huga sem eru sannfærðir ESB-sinnar. Og hún er ekki skrifuð með þá í huga sem segjast vilja segja já til að sjá en hafa í raun þegar gert upp hug sinn og ætla að segja já – sama hvað.

Hún er skrifuð með þann hóp í huga sem raunverulega er á báðum áttum og telur að hægt sé að segja já núna, sjá hvað kemur út úr ferlinu og taka síðan endanlega afstöðu þegar samningur liggur fyrir. Ég skil þá hugsun. En ég held að í henni felist vanmat á því hvaða þýðingu það hefur að segja já við því að hefja aðildarferlið.

Það er ekki bara verið að kíkja í pakkann

Þegar talað er um að segja já til að „sjá hvað kemur út úr samningunum“ er auðvelt að ímynda sér að við séum einfaldlega að skoða hvað standi til boða. En aðildarferli að Evrópusambandinu er ekki þannig. Það er formlegt ferli sem tekur tíma, krefst mikillar vinnu og kostnaðar og felur í sér yfirferð á íslensku regluverki og stjórnsýslu í ljósi regluverks sambandsins. Það er því ekki verið að taka lítið skref til hliðar heldur að hefja vegferð sem hefur ákveðna stefnu og skýrt markmið.

Það skiptir máli.

Þegar búið er að leggja mikið undir

Auðvitað missir þjóðin ekki formlega réttinn til að segja nei síðar. En þegar búið er að verja árum, fjármunum og pólitísku fjármagni í slíkt ferli geta forsendurnar breyst. Margir sem nú vilja segja já til að sjá niðurstöðuna telja sig geta sagt nei síðar ef samningurinn reynist óásættanlegur. Það er rétt. En eftir margra ára ferli getur líka vaknað önnur hugsun: Við erum búin að leggja svo mikið í þetta. Eigum við virkilega að hætta núna? Þarna er að mínu mati raunveruleg áhætta við að segja já núna. Það er ekki víst að sokkinn kostnaður ráði úrslitum. En hann getur haft áhrif. Það sama á við um væntingar, pólitískt fjármagn og þá hagsmuni sem myndast í kringum ferlið.

Þess vegna er ekki nóg að segja: „Við getum alltaf sagt nei síðar.“

Fyrsta jáið er ekki endanlegt já

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst er ekki atkvæðagreiðsla um endanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu. En hún er heldur ekki hlutlaus upplýsingaleit. Með jái er verið að veita stjórnvöldum umboð til að hefja formlegt aðildarferli sem mun krefjast mikillar vinnu og fjármuna. Smám saman verður til pólitískur veruleiki í kringum það ferli.

Fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins, Carl Baudenbacher, hefur bent á að þegar slíkt ferli sé komið af stað geti reynst erfitt að hverfa frá því síðar, enda aukist hagsmunir af áframhaldandi viðræðum eftir því sem á líður. Hvort menn eru sammála niðurstöðu hans eða ekki finnst mér það vera ábending sem vert er að hafa í huga.

En hvað ef „skapandi lausnin“ er ekki nógu góð?

Í umræðunni hafa komið fram vonir um að hægt verði að finna „skapandi lausnir“ fyrir íslensk sérmál, sérstaklega sjávarútveg og landbúnað. Ég vona það líka. En vonir eru ekki samningur. Þær eru ekki undanþága. Og þær segja okkur ekki hver niðurstaðan verður.

Þess vegna þarf að spyrja sig: Hvað ef það sem kemur út úr viðræðunum reynist ekki vera það sem við vonuðumst eftir? Þá verðum við ekki lengur á byrjunarreit heldur komin nokkur ár inn í ferli sem þegar hefur kostað tíma, vinnu og fjármuni.

Grundvallarmunurinn

Margir segja að þjóðin þurfi að sjá niðurstöðu samningaviðræðna áður en hún geti tekið upplýsta ákvörðun. Ég skil þau rök vel. En ef það er niðurstaða viðræðnanna sem skiptir mestu máli, þá liggur einnig fyrir að þær upplýsingar verða ekki til staðar þegar þjóðin greiðir nú atkvæði um að hefja ferlið.

Þar liggur að mínu mati grundvallarmunurinn. Núna er þjóðin beðin um að samþykkja ferlið áður en niðurstaðan liggur fyrir.

Að lokum

Ríkisstjórnin hefur ákveðið að þjóðin skuli velja á milli þess að hefja aðildarferlið eða hafna því. Það er því jafn lögmætt að segja nei og að segja já. Þeir sem vilja sjá niðurstöðu viðræðna geta haft þá skoðun. Að sama skapi er það fullkomlega lögmæt afstaða að telja rétt að hafna því að hefja ferlið. Sú staðreynd að niðurstaðan geti orðið nei er einfaldlega afleiðing af þeirri spurningu sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að leggja fyrir þjóðina.

Og til þeirra sem eru óvissir vil ég segja þetta: Ekki spyrja þig hvort öðrum eigi að vera heimilt að sjá hvaða samningur kynni að fást. Spyrðu þig hvort þú teljir rétt að Ísland hefji þetta ferli.

Ef þú ert ekki sannfærð eða sannfærður um að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið, skaltu spyrja þig hvort þú sért að segja já vegna þess að þú telur það rétta ákvörðun eða vegna þess að þér finnst öðrum ekki eiga að vera meinað að sjá hvernig viðræðurnar fara.

Það fyrra er afstaða til málsins.

Hið síðara er samúð með ákveðinni leið að ákvörðun.

Ég hef mína afstöðu skýra. Ég ætla að segja nei.

Höfundur er lögmaður.