Hver lygi skapar skuld við sann­leikann

Einu sinni þótti það til vitnis um góða mannasiði að segja satt og fólk komst almennt ekki upp með að ljúga. Ekki það að fólk hafi ekki logið hér áður fyrr, en þegar fólk var staðið að lygi fylgdi því skömm og álitshnekkir. Traust glataðist og fólk þurfti að svara fyrir orð sín.

Í dag finnst mér hins vegar eins og sannleikurinn hafi verið gjaldfelldur. Samfélagsmiðlar hafa gjörbreytt leiknum og í dag flæðir um samfélagið aragrúi upplýsinga, rangra sem réttra. Algóritmar miðlanna ýta síðan fólki inn í bergmálshella þar sem sömu skoðanirnar eru endurteknar aftur og aftur. Með aukinni pólitískri skautun og uppgangi öfgaafla skiptir sannleikurinn sífellt minna máli. Það nægir að endurtaka sömu fullyrðinguna nógu oft þar til fólk fer að efast um það sem áður þótti augljóst. Svart verður hvítt og hvítt verður svart. Fólk trúir því sem fellur að eigin skoðunum og hafnar frekar því sem fær það til að efast.

Bandaríkin eru okkur víti til varnaðar. Þar er pólitísk skautun orðin svo mikil að stórir hópar eru ekki lengur sammála um grundvallarstaðreyndir. Þjóð sem eitt sinn var fyrirmynd margra vestrænna ríkja einkennist nú af skautun og tortryggni.

Við Íslendingar ættum í raun að vita vel að varast ber bæði fagurgala og hræðsluáróður.

Þegar EES-samningurinn var til umræðu lá samningurinn sjálfur fyrir. Þjóðin gat séð skuldbindingarnar, réttindin og ávinninginn. Samt var haldið á lofti hræðsluáróðri um að Ísland myndi missa fullveldið, fiskimiðin og sjálfstæði sitt. Í dag eru hins vegar flestir sammála um að EES-samningurinn hafi verið eitt farsælasta skref sem Ísland hefur stigið.

Fyrir bankahrunið var okkur sagt að íslenskir bankamenn væru öðrum fremri og að íslenska fjármálakerfið væri einstakt undur. Fjölmiðlar endurtóku það, stjórnmálamenn og forseti landsins töluðu það upp. Síðan kom sannleikurinn og hrunið. Almenningur reis upp og barði búsáhöld við Alþingi og ríkisstjórnin féll. Við borguðum skuldina við sannleikann með kerfishruni og þúsundir Íslendinga misstu heimili sín.

Í apríl 2016 birtust síðan Panamaskjölin. Í viðtali sem sýnt var í Kastljósi svaraði þáverandi forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, fyrst með óljósum hætti þegar hann var spurður um tengsl sín við erlend félög. Þegar gengið var á hann varðandi Wintris, aflandsfélag í eigu eiginkonu hans, brást hann illa við og gekk út úr viðtalinu. Daginn eftir fylltu Íslendingar Austurvöll og skömmu síðar varð hann að víkja úr embætti. Aftur hafði lygi skapað skuld við sannleikann og almenningur knúði fram greiðslu hennar.

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst sjáum við líka aukna skautun, harða orðræðu, persónuárásir og níð, með svipuðum hætti og þróast hefur í Bandaríkjunum. Alltof oft víkja staðreyndir fyrir fullyrðingum.

Andstæðingar viðræðna fullyrða mikið um hina ýmsu ókosti sem væntanlegur samningur muni fela í sér, eins og niðurstaðan liggi þegar fyrir og í raun sé ekkert eftir að semja. Allt sé vitað fyrirfram. Samt er einn sannleikur sem enginn ætti að geta deilt um: 29. ágúst verður ekki kosið um aðild að Evrópusambandinu. Kosið verður um hvort ljúka eigi viðræðunum svo þjóðin geti loksins séð hvað raunverulega stendur til boða og hverjir raunverulegir kostir og gallar eru.

Þá vaknar eðlileg spurning: Af hverju telja 27 Evrópuríki hagsmunum sínum betur borgið innan Evrópusambandsins og hvers vegna sækjast tíu önnur eftir aðild? Í nýrri Eurobarometer-könnun sögðu 74% íbúa ESB að land þeirra hefði hagnast á aðildinni. Eru þau öll að fórna sjálfstæði sínu og hagsmunum, eða gæti verið að þau sjái kosti sem við höfum ekki enn fengið tækifæri til að meta? Ef Evrópusambandið er í raun jafn slæmt fyrir Ísland og haldið er fram, ætti þá ekki að vera auðvelt að sýna fram á það þegar samningurinn liggur fyrir? Er ekki betra að vita það en að loka málinu áður en staðreyndirnar liggja á borðinu?

Stuðningsmenn viðræðna hafa líka stundum lofað of miklu, en þar gildir hið sama og um fullyrðingar andstæðinganna. Við vitum ekki enn hvað samningurinn mun fela í sér. Við vitum aðeins að þar geta falist bæði kostir og gallar sem þjóðin á sjálf að fá að meta. Grundvallarmunurinn er sá að já gefur okkur tækifæri til að sjá niðurstöðuna og taka síðan endanlega ákvörðun. Nei lokar málinu áður en hún liggur fyrir.

Kjósi þjóðin nei fáum við aldrei að vita hvort óttinn sem hefur verið magnaður upp eigi við rök að styðjast. Málinu verður lokað, en umræðan mun halda áfram.

Viljum við virkilega skilja stóran hluta þjóðarinnar eftir ósáttan, án þess að hafa nokkurn tímann fengið að sjá samninginn og með þá tilfinningu að hræðsluáróður og ósannindi hafi ráðið niðurstöðunni? Nei mun ekki sameina þjóðina. Það lokar málinu án niðurstöðu og tryggir að deilan haldi áfram um ófyrirsjáanlega framtíð. Er ekki mun líklegra að þjóðin geti sæst á niðurstöðu sem byggir á staðreyndum fremur en getgátum? Já 29. ágúst lokar engu. Það gefur okkur tækifæri til að sjá samninginn og taka síðan endanlega afstöðu þegar allar upplýsingar liggja fyrir.

Við höfum áður borgað dýru verði fyrir að láta ósannindi, hálfsannleik og áróður ráða ferðinni. Ég vona að við gerum ekki sömu mistök aftur. Hver lygi skapar skuld við sannleikann. Og ef sagan kennir okkur eitthvað, þá er það að almenningur borgar oftar en ekki reikninginn.

Höfundur er stafrænn hönnuður og áhugamaður um bætta samfélagsumræðu.