Þess vegna já

Í þjóðaratkvæðagreiðslunni hinn 29. ágúst nk. um hvort hefja skuli að nýju viðræður um aðild Íslands að Evrópusambandinu verður ekki tekin ákvörðun um aðild. Eigi að síður er mikilvægt að fram fari málefnaleg og yfirveguð umræða um kosti og mögulega galla aðildar í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar og að sem flestir leggi orð í belg, einnig þeir sem standa utan stjórnmálaflokka eins og við á um undirritaðan.

Mörgum er tamt að líta á aðild Íslands að alþjóðlegu samstarfi með augum bókara sem stillir upp tekjum og útgjöldum og reiknar mismuninn ár fyrir ár. Það reikningsdæmi skiptir máli en er of mikil einföldun. Afstaða okkar þarf einnig að byggja á mati á þjóðaröryggishagsmunum sem ógerlegt er að leggja peningalegt mat á. Hún snýst einnig um grundvallar lífsskoðun og afstöðu til þess samfélagssáttmála þjóða sem getur veitt börnum okkar öryggi og frið til frambúðar. Hún snýst um grunngildin sem við viljum að samfélagssáttmáli þjóða byggist á. Þegar ég horfi yfir sviðið sýnist mér ESB aðild vera vænlegur kostur fyrir Ísland, óháð fjárhagslegum ábata og öryggi sem einnig myndi fylgja aðild. Byrjum á því sem vart verður metið í krónum eða evrum.

Forsenda ábatasamrar samvinnu ríkja

Forsenda þess að náin alþjóðleg samvinna geti orðið ábatasöm fyrir alla aðila er að ríki sem í hlut eiga deili sameiginlegum grunngildum og mikilvægum hagsmunum. Grunngildi og hagsmunir eru samofin og verða ekki sundur slitin. Nakið vald (raw power með orðum „stríðsmálráðherrans“), sem sumir aðhyllast um þessar mundir, getur aldrei orðið grunnur að gæfuríku samstarfi ríkja og er ógn við fullveldi minni ríkja sem ekki geta beitt slíku valdi.

Gildin sem ættu að vera grunnur náins alþjóðlegs samstarfs eru virðingu fyrir fullveldi og landamærum ríkja, virðing fyrir grundvallar mannréttindum, eins og tjáningarfrelsi, þ.m.t. frelsi fjölmiðla, virðing fyrir eignarrétti, trúfrelsi og sjálfstæði dómstóla. Evrópusambandið byggist á ofangreindum grunngildum og langflestar stjórnmálahreyfingar á Íslandi deila þeim með aðildarríkjum og borgurum ESB.

Viðskiptafrelsi hefur verið grunnstoð alþjóðlegrar samvinnu frá lokum síðari heimstyrjaldar enda forsenda friðsamlegrar sambúðar ríkja. Í stað landvinninga til þess að tryggja yfirráð yfir auðlindum kom viðskiptafrelsi. Sem eitt af minnstu fullveðja og fullvalda ríkjum heims er Ísland í ríkari mæli háð frjálsum viðskiptum við umheiminn en flest önnur lönd. Áratugum saman leit Ísland á Bandaríkin sem bandalagsríki sem stæði vörð um þessa grunnhagsmuni Íslands vegna þess að álitið var að þau deildu sömu grunngildum og hagsmunum. Svo virðist ekki vera lengur.

Rof í skipan heimsmála

Rof hefur myndast í þá tilhögun heimsmála sem myndaðist um miðbik 20. aldar og hvíldi á grunni viðskiptafrelsis og virðingar fyrir landamærum og fullveldi ríkja. Bandaríkjastjórn hefur beitt tollum kerfisbundið til að þvinga nágrannaríki og önnur fyrrum bandalagsríki til undirgefni og sýnt virðingarleysi gagnvart fullveldi og landmærum ríkja. Þessi háttsemi hefur kippt mikilvægum stoðum undan alþjóðlegri samvinnu. Ekki verður séð að bandarísk stjórnvöld deili lengur sömu grunngildum og ríkjandi eru á Íslandi og í flestum löndum Evrópu.

Maga-hreyfingin sem nú ræður ríkjum virðist fremur hneigjast til samstöðu með Rússlandi en lýðræðisríkjum Evrópu. Fyrrum forseti Íslands sagði nýtt forrit hafa tekið sér bólfestu í höfðum ráðamanna vestra, en lét þess ógetið hvers eðlis forritið væri. Það er vírus! Vírus fasisma. Margir hafa hikað við að nota svo sterkt orð um framgöngu Maga-hreyfingarinnar, en ofbeldisverkin sem unnin voru í janúar árið 2020, til þess að hindra lýðræðisleg valdaskipti, sannfærðu jafnvel varfærna sagnfræðinga um skyldleika hreyfingarinnar við fasískar hreyfingar á fyrri hluta 20. aldar.[1] Hún er þáttakandi í alþjóðlegri hreyfingu ofstækisfólks, sem Pútin Rússlandsforseti, Orban, fyrrverandi forsætisráðherra Ungverjalands og fleiri slíkir hafa veitt hugmynda­fræðilega forystu.

Þótt binda megi vonir við breytingar í bandarískum stjórnmálum á næstu tveimur árum, líkt og þegar ungverska þjóðin losaði sig við Orban, verður hættan áfram til staðar haldi þriðjungur kjósenda áfram að styðja sjónarmið sem Maga-hreyfingin stendur fyrir. Óháð því mun þunginn af öryggisstefnu Bandaríkjanna væntanlega halda áfram að færast frá Atlantshafi vestur á Kyrrahaf og til Miðausturlanda, eins og hún hefur gert undanfarna tvo áratugi, óháð því hverjir fara með valdatauma í Hvíta húsinu.

Enn síður deilir Ísland mikilvægum grunngildum og hagsmunum með Rússlandi, þar sem stjórnvöld fara með hernaði gegn nágrannaríkjum og virða hvorki, fullveldi, landamæri, tjáningarfrelsi né önnur mannréttindi, eigin borgara eða annarra. Rússland er vaxandi ógn við öryggishagsmuni Evrópu og Íslands á sama tíma og bandarísk stjórnvöld telja að Evrópu stafi meiri ógn af frjálslyndi og mannúð eigin borgara en drápsvél rússneska hersins.

Þessari þróun geta íslensk stjórnvöld ekki horft fram hjá. Haldi Bandaríkin áfram á núverandi braut verður sífellt meiri vandkvæðum bundið að líta á þau sem bandamenn. Hvert skal þá leita? Forsætisráðherra Kanada, Mark Carney, hefur beitt sér fyrir bandalagi miðlungsstórra ríkja með því að styrkja efnahagsleg og pólitísk tengsl við Evrópu og önnur ríki sem deila sömu gildum og hagsmunum. Nágrannaríki Rússlands hafa frá hruni Sovétríkjanna einnig lagt ríka áherslu á að styrkja efnahagslegt og pólitískt samband sitt við lýðræðisríki Evrópu og Evrópusambandið, auk NATO, í því skyni að verja eigið fullveldi gegn mögulegum þvingunum Rússlands. Viðskiptasamband við Rússland myndi vera ábatasamt fyrir nágrannaríki þess til skamms tíma en er augljóslega hættulegt fullveldi þeirra til lengri tíma litið. Hjá íbúum þessara landa ríkir því almennt djúpstæður skilningur á því hve efnahagslegir og almennir öryggishagsmunir eru samofnir.

Á sama hátt þarf Ísland nú að gæta eigin öryggishagsmuna með því að taka virkari þátt í samstarfi meðalstórra og smærri ríkja; með aðild að Evrópusambandinu, en einnig með nánu samstarfi við Kanada, Norðurlönd og Bretland. Evrópusambandið er formlega séð ekki varnarbandalag en er orðið mikilvægur vettvangur fyrir samstarf Evrópuríkja á sviði varnarmála. Á ögurstundu hefur ESB gegnt mikilvægu hlutverki við að samhæfa aðgerðir til varnar Úkraínu, og þar með Evrópu allrar, á sama tíma og Bandaríkin hafa dregið sig í hlé eða jafnvel snúist á sveif með Rússlandi.

Efnahagslegir hagsmunir Íslands og aðild að ESB

Að tryggja landinu sem víðtækasta aðild að erlendum mörkuðum og erlendu fjármagni eru grunnhagsmunir Íslands. Mörgum kann að virðast vænlegast að leita markaða upp á eigin spýtur, vítt og breitt um heiminn. Það er skiljanlegt viðhorf, en af ástæðum sem nefndar voru hér að framan og í ljósi reynslu síðustu ára er vænlegra að dýpka viðskiptasambandið við ríki sem deila sömu grunnhagsmunum en að teygja það með sérsamningum til ríkja sem standa okkur fjær, landfræðilega, efnahagslega og pólitískt. Með ESB aðild fylgir í kaupbæti aðild að fríverslunarsamningum sem ESB hefur gert víða um heim á undanförnum árum eða eru í burðarliðnum.

Hagkvæmni alþjóðaviðskipta samkvæmt svokölluðu þungamiðjulíkani (e. gravity model) sem hagfræðingar beita oft við rannsóknir á utanríkisviðskiptum ríkja ræðst að miklu leyti af nálægð viðskiptalands annars vegar og umfangi landsframleiðslu þess hins vegar. Hvort tveggja, nálægðin og umfangið, bendir til þess að vænlegast sé fyrir Ísland að halda áfram að dýpka utanríkisviðskipti á milli Íslands og landa ESB enn frekar, sérstaklega ef lögð er víðtækari merking í hugtakið nálægð (t.d. líkindi með regluverki sem þegar eru til staðar og menningarleg tengsl). Þá skiptir miklu máli að ESB er ríkjasamband þar sem duttlungar eins eða fárra valdamanna ráða því ekki hvort viðskiptasambandið rofnar eða dafnar. Umfangsmikil alþjóðaviðskipti við öruggan og fyrirsjáanlegan viðskiptaaðila eru því ein og sér ákveðinn öryggisventill.

Mikilvægur þáttur í dýpkun viðskiptasambands Íslands og Evrópu felst í aðgangi að tollabandalagi ESB. Aðgangur að tollabandalaginu myndi minnka skrifræði í viðskiptum Íslands og ríkja ESB, auk þess sem tollar falla niður á þeim hluta útfluttra sjávarafurða til ESB-ríkja sem enn er greiddur tollur af. Þá myndi aðildin koma í veg fyrir að Íslands verði leiksoppur verndartolla komi upp deilur um niðurgreiðslur. Bretar hafa á undanförnum árum kynnst ókostum þess, í formi aukins viðskiptakostnaðar og tafa, að standa utan tollabandalagsins og innri markaðarins.

Lækkun tolla á landbúnaðarvörur neytendum til hagsbóta verður nokkur áskorun fyrir innlendan landbúnað en þar eru bæði mótvægisaðgerðir, aðlögunartími og sérlausnir mikilvægt samningsatriði og ný tækifæri munu opnast, ódýrara fjármagn og tollfrjáls aðgangur að innri markaði ESB og byggðastyrkjum. Aðeins aðildarviðræður geta leitt þessa möguleika í ljós.

Peningaleg og fjármálaleg samþætting deilir áhættu og styrkir efnahagslegt öryggisnet landsins

Þegar alþjóðlega fjármálakreppan reið yfir árið 2008 reyndu Íslendingar á eigin skinni afleiðingar þess að missa aðgengi að erlendu fjármagni. Innstreymi alþjóðlegs fjármagn hafði kynt undir ofþenslu eftirspurnar í góðærinu og valdið ofrisi krónunnar í aðdraganda kreppunnar en streymdi síðan skyndilega og enn hraðar úr landi með skelfilegum afleiðingum. Krónan féll langt undir langtímajafnvægi, sem leiddi til þess að fjöldi heimila og lítilla fyrirtækja urðu gjaldþrota. Miklar tilfærslur urðu á milli einstakra hópa, ýmist tilviljunarkenndar eða tengdar aðstöðumun. Nokkur stór útflutningsfyrirtæki og forsjálir eða heppnir fjárfestar högnuðust mikið á sama tíma og aðrar atvinnugreinar og hópar töpuðu – í sumum tilfellum öllu.

Tilviljunar- eða aðstöðutengdar tilfærslur á milli hópa eru hvorki sanngjarnar né hagkvæmar. Aðild að Evrópusambandinu og evrusvæðinu mun draga úr hættunni á slíkum hamförum af ýmsum ástæðum.[2] Hér eru nokkrar:

• Ísland er of lítið til að vera vettvangur fyrir skilvirkan gjaldeyrismarkað. Að einn eða fáir aðilar geti haft umtalsverð áhrif á gengi gjaldmiðils er óásættanlegt fyrir aðra en þá fáu aðila sem geta hreyft gengi hans af eigin rammleik. Öfgakenndar gengishreyfingar sakir lítils seljanleika á fákeppnismarkaði, líkt og urðu fyrir og eftir fjármálahrunið 2008, verða úr sögunni með aðild að evrukerfinu og valda ekki óhagkvæmum, ósanngjörnum og tilviljunarkenndum tilfærslum á milli hópa. Mikilvægur áhættuþáttur hverfur þar með úr alþjóðaviðskiptum og þjóðarbúskap Íslands. Verulegur vafi leikur á að sveigjanlegt gengi geti gegnt hlutverki dempara gagnvart ytri áföllum, sbr. nýlega skýrslu. Öfgakenndar gengishreyfingar geta þvert á móti ýtt undir sveiflur.
• Gengislækkun hefur lengi þótt handhægt tæki til að lækka laun þegar aðilar atvinnulífsins hafa samið af sér við samningsborðið eða látið undan þrýstingi frá eigin baklandi. Þótt peningastefnunefndin bregðist óhjákvæmilega við slíkri þróun með hærri vöxtum hefur tilhneigingin samt verið að krónan hefur að lokum látið undan síga og nært verðbólgu sem étur upp kaupmáttinn sem um var samið. Þótt gengislækkun sé auðveld leið til að bæta samkeppnishæfni til skamms tíma - á sama hátt og það myndi draga úr áhættu verktaka að geta stytt metrann til að halda kostnaðaráætlun – er hún rót agaleysis sem veikir kjölfestu verðbólguvæntinga. Að samningar byggist á samnefnara sem er stöðugur og samningsaðilar hafa engin áhrif á felur í sér aga fyrir báða samningsaðila. Til lengdar mun það skila jafnari vexti kaupmáttar með hóflegri nafnvexti kaupgjalds og minni verðbólgu. Til lengdar er það ekki aðeins skilvirkari tilhögun mála heldur líka heiðarlegri.
• Í hagkerfi sem er opið og háð erlendu fjármagni er mikilvægt að fjármálakerfið hafi aðgang að lausafjárfyrirgreiðslu í þeim gjaldmiðli sem meginhluti viðskiptanna er skráður í og samningsbundinn. Evran, sem er annar mesti forðagjaldmiðill heims á eftir Bandaríkjadal, og er heimagjaldmiðill á mikilvægasta viðskiptasvæði Íslands, yrði okkar heimagjaldmiðill. Innlend fjármálafyrirtæki myndu færast undir sameiginlegt öryggisnet evrukerfisins. Stór hluti viðskipta við ríki utan evrusvæðisins yrði væntanlega einnig skráð og gerð upp í evrum. Gjaldeyrisáhættu í viðskiptum í öðrum gjaldmiðlum en evru, t.d. Bandaríkjadal, yrði auðveldara verja enda er gjaldeyrismarkaður evru og Bandaríkjadals hinn dýpsti í heimi.
• Ísland yrði aðili að bankasambandi ESB. Stóru bankarnir þrír, sakir hlutfallslegrar stærðar, yrðu því undir sameiginlegu eftirliti fjármálaeftirlits ECB og fyrirhugaður sameiginlegur innistæðutryggingasjóður myndi bera kostnað af því að greiða út innistæður til tryggðra innistæðueigenda ef áfall yrði. Hætta á erfiðri milliríkjadeilu, sbr. Icesave málið, í tengslum við starfsemi fjármálafyrirtækja yfir landamæra myndi því minnka. Án gjaldmiðlaáhættu og með bankasamband að bakhjarli yrði fjölbreytilegra eignarhald á íslenskum fjármálafyrirtækjum einnig mögulegt. Fjölbreytilegt eignarhald myndi draga úr hættu á lánveitingum til tengdra aðila sem átti verulegan þátt í íslenska bankahruninu 2008.
• Ísland yrði aðili að sameiginlegu greiðslukerfi evrukerfisins. Það dregur úr hættu á því að vandamál í tilteknum fjármálafyrirtækjum eða hjá ríkissjóði í viðkomandi aðildarríki leiði til almennrar vaxtahækkunar sakir fjármagnsflótta, þegar síst skyldi. Þegar fjármagn flúði Ísland árið 2008 þurfti Seðlabankinn að hækka vexti til þess að sporna við falli krónunnar og halda aftur af verðbólguholskeflu. Það var óhjákvæmilegt en dýpkaði samdráttinn. Evruríki sem glímdu við svipuð vandamál og Ísland bjuggu áfram við evrópska grunnvexti þótt fjármálafyrirtæki riðuðu til falls og kostnaður félli á ríkissjóði landanna.[3]
• Vextir á Íslandi munu lækka verulega til frambúðar af fjórum ástæðum: i) grunnvextirnir (Seðlabankavextir) verða hinir sömu og á evrusvæðinu, ii) væntingar um óstöðugleika gengis krónu verða úr sögunni sem skapar kjölfestu fyrir verðbólguvæntingar, iii) álag sem myndast á krónuvexti vegna þess hve gjaldeyrismarkaður fyrir krónu er grunnur verður ekki lengur til staðar og iv) festa í gengismálum skapar grundvöll fyrir ábyrgari kjarasamninga sem skila kaupmáttarauka með minni verðbólgu líkt og gerðist með þjóðarsáttinni 1990. Með því að skapa kjölfestu fyrir verðbólguvæntingar dregur gjaldmiðilsbandalag úr þörf fyrir verðtryggingu. Þótt vaxtaþróun á lengri skuldabréfum ráðist af fleiri þáttum en grunnvöxtum ætti áhrifanna að gæta út vaxtarófið og lánsfjárkostnaður hins opinbera að lækka í ljósi þess að opinberar skuldir eru hóflegar í alþjóðlegum samanburði. Almennri lækkun vaxta getur til skamms tíma fylgt ákveðinn aðlögunarvandi sem hagstjórnin þarf að bregðast við, en meiri stöðugleiki vaxta ætti að stuðla að heilbrigðari fjárfestingu með langtíma arðsemi að leiðarljósi.
• Þátttaka í evrukerfinu felur í sér aukna áhættudeilingu, áhættudreifingu og samtryggingu á ákveðnum sviðum.[4] Samtrygging og áhættudeiling er ódýrari leið til að tryggja sig gegn ytri áföllum en að byggja upp stóran gjaldeyrisforða. Þörf fyrir stóran gjaldeyrisforða mun minnka verulega með tilheyrandi sparnaði vegna neikvæðs vaxtamunar á milli forðaeigna og skuldahliðar efnahags-reiknings Seðlabankans. Ég vísa til nýlegrar skýrslu erlendra sérfræðinga varðandi þetta atriði.[5]
• Rannsóknir benda til þess að sveiflujöfnun innan gjaldmiðlabandalaga eigi sér að verulegu leyti stað fyrir tilstilli fjármálamarkaða ekki síður en ríkisfjármála.[6] Frá sjónarhóli áhættudreifingar ættu t.d. innlendir lífeyrissjóðir að fjárfesta meira í erlendum eignum en þeir gera. Þegar skuldbindingar þeirra verða ekki lengur í krónum heldur evru myndast grundvöllur fyrir meiri áhættudreifingu þeirra og annarra fjárfesta sem dempar áhrif innlendra sveifluvalda á þjóðarbúskapinn. Sameiginlegur fjármagnsmarkaður (e. capital markets union), sem stefnt er að, mun einnig dýpka evrópska fjármagnsmarkaðinn og auka aðgengi fyrirtækja á svæðinu að alþjóðlegu fjármagni, sérstaklega sprotafyrirtækja.

Frelsi fólks og fyrirtækja

Þótt deila megi um ýmsa þætti kostnaðar- og ábatagreiningar vegna ESB aðildar er eitt hafið yfir vafa. Þeir sem fá greiðslu í evrum geta treyst því að evra greidd á Ísland sé jafngild evru sem greidd er í hverju öðru aðildarríki evrukerfisins. Í því felst að vald sem stjórnvöld eða öflugir markaðsaðilar hafa haft til að breyta einhliða innihaldi samninga sem einstaklingar og fyrirtæki gera sín á milli með gengisbreytingu hverfur og ábyrgðin færist til fólks og fyrirtækja sem í hlut eiga.

Þátttaka í gjaldmiðilsbandalagi auðveldar þannig einstaklingum og fyrirtækjum að ráðstafa eigin málum án þess að eiga það á hættu að verða fyrir tjóni af völdum ófyrirsjáanlegra gengishreyfinga eftir því hvernig vindar blása á mörkuðum. Það verður t.d. auðveldara að ávinna sér lífeyrisréttindi í einu landi og njóta eftirlauna í öðru. Aukið frelsi einstaklinga til að ráðstafa eigin lífi er einn af mörgum ávinningum þess að taka þátt í evrusamstarfinu. Aukið einstaklingsfrelsi gæti verið ein af ástæðum þess að yfirgnæfandi meirihluti fólks á evrusvæðinu hefur frá upphafi stutt áframhaldandi aðild að svæðinu, og aldrei fleiri en einmitt í síðustu könnunum (82% mars/apríl).

Regluverk og áhrif – að sitja við borðið eða vera á matseðlinum

Sameiginlegt regluverk Evrópusambandsins kemur í stað regluverks 27 aðildarríkja og er því sennilega mesta einföldun á regluverki sem framkvæmd hefur verið í heiminum og mikilvæg forsenda þess að hægt sé að ryðja burt innri hindrunum í viðskiptum milli aðildarríkjanna. Það er til lítils að afnema tolla á milliríkjaviðskipti ef viðskiptahindranir í formi reglugerðarvalds ríkja koma í þeirra stað. Það er algengur misskilningur að sameiginlegt regluverk ESB hindri almennt viðskipti. Hindranir á milli aðildarríkja eru hins vegar enn töluverðar sakir staðbundinna reglna sem ekki hafa verið samræmdar. Töluvert verk er enn óunnið við að fella niður eða lækka slíkar hindranir. Mörg sambandsríki, t.d. Kanada og Bandaríkin, glíma við svipaðan vanda.

Sameiginlegt regluverk er sérstakt hagsmunamál smærri aðildarríkja sem búa við lítinn innanlandsmarkað og eiga meira undir því að alþjóðleg viðskiptakerfi grundvallist á reglum en ekki geðþótta hinna sterku. Ísland hefur nú þegar tekið upp stóran hluta regluverks Evrópusambandsins. Nokkur svið munu bætast við með aðild; aðallega peningamál, öryggismál, sjávarútvegur og landbúnaður.

Regluverk ESB má einfalda og bæta, en að segja sig frá því leiðir ekki til þess að ríki verði óháð ákvörðunum sem teknar eru í Brussel, eins og Bretar hafa komist að raun um eftir Brexit. Bandarísk stórfyrirtæki á sviði greiðslumiðlunar og félagsmiðla o.fl. þurfa einnig að taka mið af reglum ESB um neytendavernd, öflun og meðhöndlun upplýsinga frá notendum o.s.frv. vilji þau selja þjónustu sína innan sambandsins.

Í stað þess að vera áhorfandi að því sem gerist við samningaborðið í Brussel er vænlegast fyrir Ísland að slást í hóp annarra smárra og meðalstórra ríkja og reyna að hafa aukin áhrif á það sem þar gerist. Að deila regluverki með öðrum ríkjum eða framselja valdheimildir til sameiginlegra stofnana felur ekki í sér afsal á fullveldi. Ef svo væri þá er ekkert fullvalda ríki til í heiminum. Þvert á móti mun Ísland tjá fullveldi sitt með skýrari hætti og af meiri reisn með því að taka sér sæti við borðið þar sem reglur sem munu hafa áhrif á Íslandi eru mótaðar í stað þess að sætta sig við að vera á matseðli þeirra sem þar sitja fyrir. Ég mun því segja já, væntanlega tvisvar.

Höfundur er fyrrverandi aðstoðarseðlabankastjóri.

[1] Sjá t.d. breytta afstöðu sagnfræðingsins Robert Paxton, eins þekktasta sérfræðing heims í sögu fasisma,: https://www.nytimes.com/2024/10/23/magazine/robert-paxton-facism.html eða https://maisonfrancaise.columbia.edu/news/it-fascism-robert-paxton#:~:text=A%20Leading%20Historian%20Changes%20His,global%20politics%20%E2%80%94%20including%20Trumpism.

[2] Umræðu um gjaldmiðlabandalög er að finna í Arnór Sighvatsson (2021). Fullveldi og peningastefna, Efnahagsmál nr. 10, júní. Sjá einnig Breedon, F., Pétursson, Þ.G. og A. Rose (2011). Exchange rate policy in small rich economies, Working Paper nr. 53, Central Bank of Iceland, júní.

[3] Sjá t.d. eftirfarandi greinar: De Grauwe, P., og Yuemei Ji (2012). What Germany should fear most is its own fear. An analysis of Target2 and current account imbalances, september. De Grauwe, P. og Yuemei Ji (2013). Panic-driven austerity in the Eurozone and its implications, https:// voxeu.org/article/panic-driven-austerity-eurozone and-its-implications, febrúar. Cecchetti, S.G., R.N. McCauley og P.M. McGuire (2012). Interpreting TARGET2 balances, BIS Working Paper nr. 393, desember

[4] Sjá skýringu og greinarmun á hugtökum í kafla 12 í Arnór Sighvatsson (2021). .

[5] Sjá skýrslu um valkosti Íslands í gjaldmiðla- og efnahagsmálum sem unnin var í tilefni þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst af fjórum erlendum sérfræðingum, Hilde C. Bjornland, Stijn Claessen, Steinar Holden, og Catherine L. Mann, A Report on 'Currency Matters' for the Iceland Ministry of Finance and Economic Affairs, maí 2026.

[6] Sjá t.d. kafla 12 í Arnór Sighvatsson (2021). Þar er vísað í nokkrar erlendar rannsóknir á þessu sviði.