„Vald flug­stjórans er náttúru­lega al­veg klárt“

Tveir flugmenn voru sviptir flugréttindum tímabundið fyrir að hafa flogið flugvél Icelandair í lágflugi yfir Vestmannaeyjar þann 11. apríl síðastliðinn. Flugstjóri vélarinnar verður kærður til lögreglu fyrir atvikið segir Þórhildur Elín Elínardóttir, upplýsingafulltrúi Samgöngustofu í samtali við Vísi. 

Flugstjóri vélarinnar var að fljúga sitt síðasta flug með Icelandair þegar ákveðið var að fljúga kveðjulágflug yfir heimabyggðina í Eyjum. Flugmaðurinn sem flaug með honum var sviptur leyfi í ár og hefur ekki fengið að fljúga á meðan rannsókn málsins stendur.

„Vald flugstjórans innan flugklefans er alveg klárt,“ segir Arnar Jökull Agnarsson, ábyrgðarmaður þjálfunar flugáhafna hjá Icelandair, en hann var til viðtals í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni. Vald hans sæki fyrirmynd í stöðu skipstjóra úr siglingarlögum, sem hafi þróast töluvert í gegnum tíðina. Á 20. öld hafi lög um æðsta stjórnanda um borð verið yfirfærð á loftferðir en eigi við flugstjóra.

Þau hafi verið gerð að alþjóðalögum með svokölluðum Tókýó-sáttmála á sjöunda áratug síðustu aldar. Síðan hafi lögin tekið nokkrum breytingum með aðkomu Flugöryggisstofnunar Evrópu. 

Þó nokkur breyting hafi orðið á fyrirkomulagi um borð á síðustu fjörutíu árum. „Þá var flugstjórinn svona „Guð um borð“ og menn jafnvel bara hræddust við að tala við hann um hans ákvarðanir.“

Stærsta breytingin hafi orðið í kjölfar eins stærsta flugslyss sögunnar, á Tenerife árið 1977, en þar lentu tvær breiðþotur saman en önnur þeirra fór í loftið án þess að fá flugtaksheimild. Þá hafi flugmaður haft einhverjar upplýsingar til þess að koma í veg fyrir slys en kom þeim ekki á markvissann hátt til flugstjórans.

Sjálfstæð skylda flugmanns til að grípa inn í ef öryggi er í hættu hafi haft mikil áhrif á alþjóðalög en nýleg dæmi séu um að bæði flugstjóri og flugmaður séu gerðir ábyrgir.

Ábyrgð flugmanns sé að benda á mögulegar hættur en lokaákvörðun sé flugstjórans

Flugstjórinn hafi ákvörðunarvaldið innan flugklefans en ábyrgð flugmanns byggi á því að benda á hættur og tilkynna um óöruggar aðstæður. „Síðan hjálpar hann flugstjóra við að taka ákvörðun með öllum þeim upplýsingum sem hann hefur.“

„Flugstjórinn náttúrulega klárlega hefur lokavald en við erum öll mannleg og ástæðan fyrir því að það eru tveir frammi er akkúrat út af þessu.“

Þannig að flugmaður getur ekki tekið völdin af flugstjóranum?

„Það væru orðnar svolítið skrítnar kringumstæður ef það kæmi upp. Það er mjög sjaldgæft að það komi upp, við erum með mjög fá dæmi þess að flugmaður grípi inn í, því það í rauninni eykur hættuna enn þá meira, en hans hlutverk er klárlega að segja frá þeim upplýsingum sem hann hefur og benda þá á óöruggar aðstæður.“

Þjálfun flugmanna snúist um að bregðast við óvæntum aðstæðum en samskipti milli áhafnarmeðlima séu gríðarlega stór hluti þjálfunarferlisins. Mikilvægt sé að meðlimir taki sameiginlega ákvörðun „miðað við þær mögulegu forsendur sem þeir hafa á hverjum tíma.“

„Eitt af því til dæmis að við þjálfum alltaf mjög vel er að þó að annar flugmaðurinn verði óstarfhæfur þá geti hinn tekið yfir og lent flugvélinni.“

Ár hvert sé farið yfir svokallað áhafnarsamstarf. Þar sé meðal annars farið yfir samskipti milli áhafnarmeðlima og ábyrgð flugstjórans og lögð sé áhersla á að koma upplýsingum áleiðis verði áhöfn vör við eitthvað óeðlilegt. 

„Þetta er sérstaklega mikilvægt til dæmis fyrir áhöfnina. Auðvitað þegar maður er að byrja í svona starfi, þá kemur maður þarna fram og skilur ekkert hvað er að gerast og hvað þeir gera. Þannig að eðlilega á fólk kannski erfitt með að grípa í símann og hringja og segja frá einhverju af því það heldur kannski að þeir viti þetta allt saman. Þetta er bara svona hluti af til dæmis þjálfunarferli sem við þurfum að þjálfa okkar fólk mjög vel í.“