Hvað er hægt að semja um?

„Viðfangsefni samningaviðræðna um inngöngu [í Evrópusambandið] er geta umsóknarríkis til þess að standa undir þeim skuldbindingum sem fylgja veru í Evrópusambandinu. Hugtakið „samningaviðræður“ getur verið villandi. Viðræðurnar snúast um skilyrði og tímasetningar upptöku, innleiðingar og framkvæmdar umsóknarríkis á reglum sambandsins,“ segir í upplýsingabæklingi sem Evrópusambandsins hefur gefið út um umsóknarferlið að sambandinu. Nýverið áréttaði Marta Kos, stækkunarráðherra Evrópusambandsins, að ekki væri rétt að tala um samningaviðræður.

Harðir Evrópusambandssinnar, eins og Berglind Guðmundsdóttir, frambjóðandi Viðreisnar í síðustu þingkosningum, í grein á Vísi um helgina, hanga á því hálmstrái að þeir sem telja ekki rétt að samþykkja að hefja inngöngu í Evrópusambandið í þjóðaratkvæðinu í lok sumars vilji meina að alls ekkert sé að semja um við sambandið í þeim efnum. Hægt er vissulega að semja um ákveðna hluti í undantekningartilfellum eins og forystumenn Evrópusambandsins hafa bent á eins og svonefndar sérlausnir og tímabundnar undanþágur en ekki varanlegar undanþágur frá yfirstjórn sambandsins.

Fyrst og fremst hefur verið átt við þetta þegar haft hefur verið á orði að ekkert væri að semja um. Telji fólk í góðu lagi að valdið yfir íslenzkum málum, til að mynda auðlindum Íslandsmiða og orkuauðlindinni, fari til Evrópusambandsins er skiljanlegt að það telji um eitthvað að semja. Þeir sem eru ekki til í það eru eðlilega þeirrar skoðunar að þar með sé ekkert um að semja. Sérlausnir breyta engu um það að valdið yfir viðkomandi málaflokki fari til sambandsins. Þær fela þannig einungis í sér afmarkaðar stjórnsýslubreytingar innan ramma regluverks þess en breyta alls engu um yfirstjórnina.

Fyrir vikið er skiljanlegt að Evrópusambandið telji sjálft ekki rétt að tala um samningaviðræður enda snúist þær fyrst og fremst um aðlögun umsóknarríki að stjórnsýslu og löggjöf sambandsins samhliða viðræðu um inngönguna í það. „Upptaka og innleiðing regluverksins er grundvöllur viðræðnanna. […] Hversu hratt viðræðurnar ganga fyrir sig fer eftir því hversu fljótt hvert ríki kemur á umbótum og aðlagast regluverki sambandsins. […] Markmið viðræðnanna er að umsóknarríkið taki upp regluverkið eins og það leggur sig,“ segir þannig til dæmis á vefsíðu Evrópusambandsins.

Hið sama kemur fram í viðræðuramma Evrópusambandsins vegna umsóknar Íslands. „Rétt innleiðing Íslands á regluverkinu og framkvæmd þess, þ.m.t. árangursrík og skilvirk beiting af hálfu viðeigandi stofnana á sviði stjórnsýslu og dómsmála, mun ákvarða hversu hratt viðræðurnar ganga fyrir sig.“ Og greinargerð með þingsályktun formanns Viðreisnar um þjóðaratkvæðið: „Á það er gjarnan bent að aðildarviðræður við ESB snúist um að ný aðildarríki lagi sig að reglum sambandsins. Má þetta til sanns vegar færa, enda væri Ísland að ganga í ríkjabandalag með fyrirliggjandi reglum.“

Hér áður var fyrirkomulagið með þeim hætti að ríki gengu fyrst í Evrópusambandið og síðan átti aðlögunin sér stað. Þessu var breytt fyrir tæpum þrjátíu árum síðan og aðlögunin færð fram fyrir formlega inngöngu í sambandið. Aðlögunin er þannig hluti af því að ganga í Evrópusambandið og á sér stað samhliða viðræðunum áður en samningur liggur fyrir. Vitanlega truflar þetta ekki þá sem vilja ganga í Evrópusambandið nokkurn veginn sama hvað. Eins og væntanlega Berglindi í samræmi við stefnu flokks hennar sem er innganga í sambandið án nokkurs fyrirvara um það hvað í henni fælist.

Höfundur er sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur (MA í alþjóðasamskiptum) og heldur úti vefsíðunni Stjornmalin.is.