Þrír af hverjum fjórum Ís­lendingum styðja dánarað­stoð

Ný könnun sem Maskína framkvæmdi fyrir Lífsvirðingu dagana 16.-19. mars 2026 varpar ljósi á viðhorf almennings á Íslandi til dánaraðstoðar. Niðurstöðurnar sýna að almenningur þekkir hugtakið dánaraðstoð nokkuð vel og skilur það að mestu leyti rétt. Stuðningur við dánaraðstoð er víðtækur og hefur haldist stöðugur yfir tíma, þótt greina megi ákveðinn mun eftir aldri og stjórnmálaskoðunum.

Könnunin sýnir að dánaraðstoð er bæði siðferðilegt og persónulegt málefni. Afstaða fólks mótast af ólíkum gildum, reynslu og hugmyndum um sjálfræði, lífslok og mannlega reisn. Á bak við tölurnar eru raunverulegar spurningar um þjáningu og hvernig samfélag mætir fólki þegar lífið er orðið því óbærilega erfitt.

Víðtækur og stöðugur stuðningur

Afstaða almennings til dánaraðstoðar er almennt jákvæð. Þegar spurt var: Ertu hlynnt(ur) eða andvíg(ur/t) því að einstaklingur geti fengið aðstoð við að binda enda á líf sitt (dánaraðstoð) ef hann er haldinn sjúkdómi eða ástandi sem hann upplifir óbærilegt og metið hefur verið ólæknandi? kom fram að 73,3% eru mjög eða fremur hlynnt. Þá eru 17,6% hlutlaus og aðeins 9% andvíg.

Niðurstöðurnar eru í samræmi við fyrri mælingar, en stuðningur mældist 77,7% árið 2019 og 76,2% árið 2022. Þetta bendir því til þess að jákvæð afstaða til dánaraðstoðar sé ekki tímabundin sveifla heldur stöðugt viðhorf meðal almennings.

Þegar spurt var hvort svarendur myndu sjálfir vilja geta fengið dánaraðstoð svöruðu 84,8% játandi, samanborið við 82,2% árið 2022. Það bendir til þess að margir sjái dánaraðstoð ekki fyrst og fremst sem fræðilegt álitamál, heldur sem rétt sem gæti skipt máli fyrir þau sjálf við erfiðar aðstæður í lok lífs.

Aðeins 20% svarenda segjast hafa hugleitt dánaraðstoð í tengslum við eigin framtíð, til dæmis vegna sjúkdóms, vitrænnar skerðingar eða lífsloka.

Þekking og skilningur á hugtakinu

Þekking almennings á hugtakinu dánaraðstoð er tiltölulega góð. Rúmlega 65% segjast þekkja það vel, tæp 26% hvorki vel né illa og um 9% fremur eða mjög illa.

Meirihluti svarenda, eða tæp 72%, velur þá skilgreiningu að dánaraðstoð sé læknisaðstoð við að deyja með gjöf banvæns skammts lyfja að beiðni sjúklings. Það bendir til þess að hugtakanotkun sé að skýrast í samfélaginu. Á sama tíma tengja 16,8% hana við lífslokameðferð og 8,4% við líknarmeðferð. Þetta undirstrikar mikilvægi þess að byggja umræðuna á skýrum skilgreiningum og traustum upplýsingum.

Aldur skiptir máli, en ræður ekki úrslitum

Stuðningur við dánaraðstoð er almennur í öllum aldurshópum. Mestur er hann meðal fólks á aldrinum 30-49 ára, en elsti hópurinn sýnir nokkuð meiri varfærni.

Þekking á hugtakinu tengist einnig aldri. Í hópnum 30-39 ára segjast 73,4% þekkja hugtakið vel. Í hópnum 40-49 ára velja flestir rétta skilgreiningu, eða 78,2%, en í hópnum 60 ára og eldri er hlutfallið 63,7%.

Þessar niðurstöður benda til þess að þekking og afstaða fari að einhverju leyti saman. Því betur sem fólk skilur hvað dánaraðstoð felur í sér, þeim mun líklegra virðist það til að taka afstöðu með henni.

Þverpólitískur stuðningur með blæbrigðum

Stuðningur við dánaraðstoð er þverpólitískur, þótt greina megi ákveðinn áherslumun milli kjósendahópa. Mestur mælist stuðningurinn meðal kjósenda Sósíalistaflokksins, eða 81,5%, Viðreisnar, eða 80,8%, og Samfylkingarinnar, eða 78,9%. Minnstur er hann meðal kjósenda Framsóknarflokksins, þar sem hann mælist 55,3%.

Í meðfylgjandi stöplariti má sjá stuðning almennings við dánaraðstoð eftir fylgi flokka.

Kjósendur Viðreisnar, Samfylkingarinnar og Pírata sýna almennt meiri þekkingu og skýrari skilning á hugtakinu. Skilningur er þó breytilegri meðal kjósenda annarra flokka. Til dæmis eru kjósendur Flokks fólksins síður líklegir til að skilgreina dánaraðstoð eingöngu sem læknisaðstoð við að deyja, eða 51,9%, og tengja hana oftar við lífslokameðferð, 32,8%, og líknarmeðferð, 15,3%.

Þörf fyrir upplýsta og málefnalega umræðu

Í heild sýna niðurstöðurnar að íslenskt samfélag er tilbúið til að ræða dánaraðstoð á upplýstan og yfirvegaðan hátt. Þekking á hugtakinu er orðin nokkuð almenn og stuðningur áfram víðtækur.

Fyrir stefnumótun felst í þessu mikilvæg ábending. Tryggja þarf skýra hugtakanotkun, gott aðgengi að upplýsingum og rými fyrir opna og málefnalega umræðu um lífslok, sjálfræði og mannlega reisn.

Nú er komið að Alþingi að taka samtalið áfram. Vilji almennings liggur skýrt fyrir, en honum þarf að mæta með ábyrgri umræðu, vandaðri stefnumótun og löggjöf sem byggir á mannúð, öryggi og virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti fólks við lífslok. Það er verkefnið sem Lífsvirðing mun áfram beita sér fyrir.

Greinarhöfundur er formaður Lífsvirðingar, sem berst fyrir lögleiðingu dánaraðstoðar á Íslandi.