Erum við til­búin fyrir ESB-viðræður? Sjö lykiláhættuþættir sem þjóðin má ekki horfa fram­hjá

Í ágúst stendur þjóðin frammi fyrir stórri spurningu: viljum við halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu? Umræðan hefur að mestu snúist um tvo póla – með eða á móti – en þessi nálgun nær ekki utan um raunverulegan kjarna málsins.

Raunverulega spurningin er einföld en afdrifarík: Er Ísland nægilega vel undirbúið til að fara í slíkar viðræður á eigin forsendum? Þetta snýst ekki um ótta við ESB, heldur um ábyrgð, stjórnsýslu og undirbúning. Ef við byrjum á óskýrum grundvelli, gæti sú staða skapað meiri áhættu fyrir þjóðina en við gerum okkur grein fyrir.

Staðan í dag er þessi: þjóðin hefur samþykkt nýja stjórnarskrá í þjóðaratkvæðagreiðslu sem Alþingi hefur ekki lögfest. Samtímis er fiskveiðiauðlindin – ein mikilvægasta undirstaða efnahagsins – byggð á kerfi sem hefur þróast þannig að fáir aðilar njóta réttinda sem líkjast eign á þjóðarauðlindinni og er auðlindin eignfærð hjá þeim en ekki þjóðinni.

Þetta þýðir að ef Ísland fer í viðræður með ókláraðan og óskýran laga- og réttindagrunn, og hættan á að alþjóðlegt réttarkerfi festi núverandi kerfi í sessi er raunveruleg.

Í dag eru veiðiréttindin eða afrakstur fiskveiðiauðlindarinnar eignfærð hjá kvótaleyfishöfum en ekki hjá ríkinu eða þjóðinni. Samningsstaða fulltrúa okkar nær því eingöngu til þjóðarréttarlegs umboðs en ekki eignarréttarumboðs.

Við skulum skoða sjö lykiláhættuþætti sem þjóðin þarf að horfast í augu við áður en lengra er haldið:

1. Ókláruð stjórnarskrá – óljósar leikreglur

Þegar ný stjórnarskrá hefur verið samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu en ekki lögfest, skapast réttaróvissa eða óvissa um vilja og stöðu þjóðarinnar. Hvaða leikreglur gilda? Ef þetta er ekki skýrt áður en farið er í viðræður, veikist samningsstaða Íslands. Sterk ríki fara inn með skýran lagaramma – ekki opnar spurningar sem hver og einn túlkar eftir þörfum.

2. Óskýr staða auðlinda – ekki bara fiskur

Umræðan snýst oft einungis um fiskveiðar, en óvissa snertir líka aðrar auðlindir: vatnsafl, jarðvarma, landnýtingu og orku. Ef það liggur ekki fyrir hver á hvað og hvaða réttindi eru tímabundin eða varanleg, getur sú óvissa síðar orðið að lagalegri „staðreynd“ sem erfitt er að breyta, eftirá.

3. Kvótakerfið – frá nýtingarrétti til eignarlegs öryggis

Fiskveiðiauðlindin er formlega sameign þjóðarinnar, en í gegnum kvótakerfið hafa orðið til réttindi sem eru framseljanleg, veðsetjanleg og hafa í reynd tekið á sig einkenni eignar. Ef þetta kerfi fer óbreytt inn í alþjóðlegt réttarkerfi getur það festst í sessi með sterkari vernd en áður. Það sem í dag er tímabundið ígildi eignar getur orðið varanlegt á morgun. Auðlindin sem slík væri þá endanlega horfin.

4. Samþjöppun valds – veik rödd almennings

Þegar fá fyrirtæki hafa sterk ítök í lykilauðlindum getur það haft áhrif á stefnumótun ríkisins. Í slíkum aðstæðum er hætta á að ríkið fari í viðræður með blandaða hagsmuni – ekki eina skýra rödd fyrir hönd almennings. Þetta getur skapað samningsstöðu sem er ekki í þágu þjóðarinnar í heild.

5. Skortur á skýrum rauðum línum

Hvað er samningsatriði og hvað er ekki? Ef það liggur ekki fyrir áður en viðræður hefjast, þróast mörkin á meðan á ferlinu stendur. Þá er hætt við að mikilvægir hagsmunir hverfi smám saman, án þess að ein stór ákvörðun sé tekin. Skýr mörk eru lykill að því að tryggja að þjóðin komi með fullmótaðar kröfur við samningaborðið.

6. Óstöðug stefna – veikari samningsstaða

Ef stefna ríkisins breytist hratt eða er óskýr í byrjun, veikist trúverðugleikinn gagnvart samningsaðilum. Þá getur Ísland þurft að gefa meira eftir til að ná samkomulagi, jafnvel þótt innlendur vilji væri skýr. Fyrirsjáanleiki og stöðugleiki eru því lykilatriði í alþjóðasamningum.

7. Lagaleg „læsing“ eftir á

Kannski mikilvægasti punkturinn: þegar kerfi hefur verið fært inn í alþjóðlegt réttarkerfi verður erfiðara að breyta því síðar. Evrópskur réttur leggur áherslu á vernd eignarréttar, fyrirsjáanleika og réttmætar væntingar. Þetta á ekki bara við um fiskveiðar – heldur einnig orku, land og aðrar auðlindir. Það sem er tímabundið í dag getur orðið varanlegt á morgun.

Fullveldi og svigrúm

Það er mikilvægt að halda þessu skýru: Ísland missir ekki fullveldi sitt með einni ákvörðun. En fullveldi snýst ekki bara um formleg völd – það snýst um raunverulegt svigrúm til að móta framtíðina. Ef við förum illa undirbúin inn í stórar viðræður getum við sjálf, með eigin ákvörðunum, minnkað það svigrúm.

Réttindi almennings ráðast fyrst og fremst af því sem við ákveðum hér heima. Evrópusambandið mun hvorki taka yfir íslensk réttindi né tryggja þau fyrir okkur. Ábyrgðin liggur hjá okkur sjálfum. Við verðum sjálf að tryggja stöðu okkar.

Ólýsanlega mikilvægur undirbúningur

Það sem virðist vanta mest er ekki endilega tæknileg vinna embættismanna, heldur skýr pólitísk stefna, sýnileg heimavinna og pólitísk eining. Almenningur þarf að sjá að lykilhagsmunir þjóðarinnar séu tryggðir áður en stórar ákvarðanir verða teknar.

Sterk samningsstaða byggist ekki á slagorðum eða hraðri ákvörðun, heldur á skýrum lögum, stefnu og innlendri sátt um lykilhagsmuni. Án þess nær Ísland ekki að móta framtíðina á sínum forsendum heldur að laga sig að leikreglum sem aðrir setja. Það væri aum staða.

Niðurstaða

Það er ekki spurning um að vera með eða á móti Evrópusambandinu. Það er spurning um undirbúning, ábyrgð okkar og skýra stefnu. Áður en við höldum áfram viðræðum ætti Ísland að:

1. ljúka stjórnarskrármálinu strax

2. skýra stöðu allra auðlinda okkar

3. setja rauðar línur og tryggja samstöðu þjóðarinnar

Þá fyrst getum við sest að samningaborði með sjálfstraust og á okkar eigin forsendum. Annars er hætt við að við séum ekki að móta leikinn – heldur að bregðast við honum, með takmarkað svigrúm til að verja hagsmuni almennings.

Það sem skiptir mestu máli er að við tryggjum að framtíð Íslands verði ráðin af þjóðinni sjálfri, ekki af óljósum leikreglum eða ófullkláruðum kerfum.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.