Mis­heppnaður mömmuleikur

Mömmó – Borgarleikhúsið. Frumsýning 13. mars 2026.

Höfundur: Paula Vogel. Leikstjóri: Agnar Jón Egilsson. Leikmynd og búningar: Guðný Hrund Sigurðardóttir. Hljóðhönnun og tónlist: Þorbjörn Steingrímsson. Lýsing: Pálmi Jónsson. Leikarar: Sigrún Edda Björnsdóttir, Hákon Jóhannesson, Birna Pétursdóttir.

Brotin fjölskylda

Leikurinn hefst á sjöunda áratugnum þar sem móðirin Phyllis flytur í niðurnídda kjallaraíbúð með börnunum sínum. Þar þreyja þau þorrann, umkringd rusli og kakkalökkum á meðan Phyllis reynir að sjá fjölskyldunni farborða með ritarastörfum. Það eru ekki bara aðstæðurnar sem eru óvistlegar. Phyllis er engin fyrirmyndarmóðir, drekkur stíft og sýnir börnum sínum, þeim Mörtu og Carl, litla hlýju eða nærgætni.

Marta og Carl eiga í raun eingöngu hvort annað að í þessum erfiðu aðstæðum. Það er gert grín að þeim í skólanum og Marta er áreitt af drengjum í hverfinu. Carl sökkvir sér í bækur hinsegin rithöfunda og virðist ekki hafa mikinn áhuga á stelpunum í hverfinu eða því að eignast kærustu. Faðir þeirra er ekki hluti af fjölskyldunni og eitt af helstu verkefnum barnanna er að halda mömmu sinni góðri, hella áfengi í glösin hennar og koma henni í rúmið.

Eftir hina óvistlegu dvöl í kjallaraíbúðinni liggur leiðin hins vegar upp á við – í næsta þætti eru þau allavega komin úr kjallaranum og á fyrstu hæð. En þrátt fyrir batnandi efnahag splundrast fjölskyldan þegar Carl kemur út úr skápnum. Phyllis afneitar honum og rekur á dyr. Reiði hennar og harmur verður ekki minni þegar hún kemst að því í heimsókn á diskóklúbb að dóttirin Marta er einnig samkynhneigð. Verkið er ferðalag um átakatíma í bandarískri menningu og er tónlist og búningar notaðir til að staðsetja áhorfendur í tíma.

Að lokum erum við stödd á áttunda áratugnum þegar alnæmisfaraldur setti svo sannarlega mark sitt á samfélag samkynhneigðra. Sú vending var því miður ansi augljós (eins og svo margt annað í leikritinu). Að lokum er heilsu Phyllis farið að hraka og spurningin er hvort hún sé tilbúin að leita sátta við börnin sín áður en það er of seint.

Gaman að leika óþokka

Það er að ákveðnu leyti skiljanlegt af hverju leikhús ákveða að taka verk á borð við Mömmó til sýninga. Þetta er fremur hefðbundið leikrit (vel skrifað verk eru þau stundum kölluð) með bitastæðum hlutverkum. Ekki skemmir fyrir að leikararnir eru bara þrír þannig að verkið hentar vel á minni svið. 

Sérstaklega er hlutverk Phyllis spennandi og gefur eldri leikkonum færi á að sýna hvað í þeim býr. Phyllis er ekkert gæðablóð – hún drekkur, blótar og myndi seint vinna verðlaun sem fyrirmyndarmóðir.

Sigrún Edda naut þess greinilega að túlka Phyllis sem hefur sinn sjarma, þrátt fyrir alla vankantana. Þetta er í raun ekkert svo ólíkt hlutverk Sigrúnar í leikriti Gullregni Ragnars Bragasonar árið 2012 og gerði hún það einnig vel. Hákon og Birna leika börnin Mörtu og Carl – alveg frá unglingsárum á miðjan aldur.

Og þá verð ég að minnast á fyrsta þátt verksins því það er alltaf eitthvað kjánalegt við það að sjá fullorðna leikara í hlutverki barna (allavega í svona fullorðinsleikriti). Mér leið eins og ég væri á einhverskonar absúrd sýningu – þau bæði í skátabúningum og með grímur að dansa skordýradansa – en svo er eins og leikritið hendi þeim stílbrögðum á ruslahauginn á sviðinu og framvindan í síðari þáttum og leikstíllinn er mun hefðbundnari.

Klisjukennd nálgun

Ég verð líka að setja út á túlkun Hákonar á Carli. Hákon er frábær leikari og ræður bæði við drama og grín. En mér fannst hann, í þessu hlutverki, stundum festast í svolitlum hlutverkaleik; eins og hann væri að leika staðalmyndina sem við höfum af samkynhneigðum einstaklingi á þessum tíma í stað þess að búa til eigin persónu. Áherslan var öll á talsmáta og takta, sem við tengjum vissulega við samkynhneigða karlmenn en þetta virkaði á mig svolítið þröngvað upp á persónuna.

Birna hafði í raun úr minnu að moða, Marta er sú sem tekur minnstum breytingum í leikritinu. Hún er í því hlutverki að hjúkra og hlúa að móður sinni allt þar til yfir lýkur; föst mitt á milli þessara tveggja póla – mömmu sinnar og bróður. Hún þarf á endanum að fórna öllu, fjárhagslegu sjálfstæði þar á meðal, til að þóknast móður sinni. Af hverju hún gerir það - eftir þá ómennsku sem mamma þeirra hefur sýnt þeim systkinum - veit ég ekki.

Það var af einhverjum orsökum erfitt að finna til samkenndar með persónum verksins. Þrátt fyrir að saga þeirra og aðstæður væru sorglegar. Og það var líka erfitt að skilja hvaðan óvild og hatur Phyllis á samkynhneigð sprettur. Maður upplifir Phyllis ekki sem þröngsýnan íhaldspúka. Hún elskar föt, glamúr og áfengi en er skyndilega tilbúin að afneita eigin börnum af því þau falla ekki inn í normið.

Furðuleg sviðsmynd

Agnar Jón Egilsson er leikstjóri Mömmó. Hann var valinn leikstjóri ársins á Grímunni fyrir tveimur árum fyrir sýninguna Fúsa en tekst hér á við hefðbundnara leikrit. Mér fannst að Agnar hefði mátt passa betur upp á takt sýningarinnar því senurnar áttu til að dragast á langinn. Mér fannst myndböndin af kakkalökkum sem varpað var á sviðið ekki bæta miklu við framvinduna og súrrealisminn í fyrsta þætti verksins var í engum takti við restina af sýningunni.

Sviðsmyndin (Guðný Hrund Sigurðardóttir) var svo sannarlega stór í sniðum en virkaði á mig eins og hún tilheyrði einhverju öðru leikriti. Risavaxnir veggir, stigi sem var lítið notaður, ruslahrúga og klósett (sem var aðeins einu sinni notað í frekar asnalegu glory hole-atriði) voru eins og sambland af hinum ýmsu hugmyndum sem virkuðu illa saman. Sviðsmyndin og búningarnir tóku yfir og drógu athyglina frá innihaldinu í stað þess að varpa frekara ljósi á það.

Ef maður ætti að bera Mömmó saman við einhverja sýningu er það kannski Fjallabak sem Borgarleikhúsið setti á svið á síðasta ári. Þar er einnig fjallað um tilvist samkynhneigðra í Bandaríkjunum á síðustu öld. Bæði Mömmó og Fjallabak eru ágætis leikrit en ekkert mikið meira en það. Bæði verkin eflaust áhugaverðari fyrir bandaríska áhorfendur sem tengja betur við tíðarandann, tónlistina og menninguna.

Það hlýtur einnig að vera kominn tími til að leikhúsin hugsi frekar um gæði þeirra verka sem þau velja til sýninga en bara boðskapinn sem þau innihalda.

Niðurstaða

Sigrún Edda sýnir flotta takta í hlutverki hinnar fráhrindandi ættmóður. Sýningin nær hins vegar aldrei flugi og er fléttan í verkinu er ansi fyrirsjáanleg. Ruslahrúgan á sviðinu og stærðarinnar leikmynd er misheppnuð. Leikritið sjálft hálfgert miðjumoð.