Of­beldi í nánum sam­böndum og vinnu­markaðurinn

Ofbeldi í nánum samböndum eru algeng og alvarleg brot sem hafa margþættar afleiðingar fyrir brotaþola og samfélagið allt. Alþjóðleg tölfræði sýnir að um þriðjungur kvenna hefur upplifað líkamlegt, andlegt eða kynferðislegt ofbeldi af hálfu maka á lífsleiðinni. Síðustu ár hafa verið tilkynnt yfir 1000 tilviki heimilisofbeldis til lögreglu á hverju ári og fer þeim fjölgandi. Samkvæmt þeim tölum sem liggja fyrir hjá lögreglunni eru konur þolendur í um 75% tilvika og karlar gerendur í 75-80% tilvika þegar horft er til ofbeldis af hálfu maka eða fyrrum maka. Líklega eru þessar tölur þó aðeins toppurinn á ísjakanum, enda vitað að aðeins brot tilfella er tilkynnt.

Ofbeldi í nánum samböndum birtist á margan hátt. Það getur til dæmis verið líkamlegt-, kynferðislegt, andlegt-, fjárhagslegt-, stafrænt ofbeldi eða umsáturseinelti. Ofbeldi getur staðið yfir í langan tíma og því lýkur langt í frá alltaf þegar sambandi er slitið. Afar erfitt getur verið fyrir brotaþola að yfirgefa ofbeldissambönd og eru margar ástæður fyrir því.

Þrátt fyrir mikla umræðu um kynbundið ofbeldi á Íslandi hefur samhengið á milli vinnumarkaðar og ofbeldis í nánum samböndum ekki fengið athygli. Vinnustaðir geta gengt mikilvægu hlutverki í því að styðja þolendur ofbeldis og stefna stjórnvalda á því sviði sömuleiðis. Slíkur stuðningur getur veitt öryggi þegar heimilið er ekki öruggt og vinnusamband getur tryggt stöðugleika og fjárhagslegt öryggi fyrir brotaþola. Fjárhagslegt sjálfstæði er lykilþáttur þegar kemur að því að yfirgefa ofbeldissamband. Þá getur ofbeldi í nánu sambandi haft áhrif á getu brotaþola til að mæta í vinnu og sinna henni með fullnægjandi hætti og leitt til brotthvarfs af vinnumarkaði.

Þróun á alþjóðavettvangi

Alþjóðasamþykktir fjalla í auknum mæli um ofbeldi í nánum samböndum og tengsl þess við vinnumarkað. Þar má nefna ILO-samþykkt nr. 190 um áreitni og ofbeldi, sem íslensk stjórnvöld lýstu yfir árið 2019 að yrði fullgilt hér á landi, en það hefur ekki enn verið gert. Þá má nefna Istanbúl sáttmálann, sem Ísland er aðili að, og Evróputilskipun frá 2024 um kynbundið ofbeldi, sem hefur þó ekki gildi hér á landi. Á síðustu árum hefur verið mikil þróun víða um heim þegar kemur að tengslum vinnumarkaðar og ofbeldis í nánum samböndum. Hún birtist í lagasetningu, kjarasamningum og aðgerðum á einstökum vinnustöðum, einkum hjá opinberum aðilum og stærri fyrirtækjum. Þetta hefur m.a. gerst í Ástralíu, Kanada, Írlandi, Ítalíu, Nýja Sjálandi, Danmörku og Slóveníu.

Aðgerðirnar eru af ýmsum toga, en þar má nefna launað leyfi frá störfum til að takast á við afleiðingar ofbeldis, vernd gegn uppsögnum, möguleika á sveigjanlegum vinnutíma eða að skipta um staðsetningu vinnu. Dæmi eru um rýmri rétt til atvinnuleysisbóta og á sumum stöðum er í boði beinn fjárhagslegur stuðningur fyrir brotaþola. Stutt er síðan að flest þessi úrræði tóku gildi en þær greiningar sem gerðar hafa verið benda til þess að árangurinn sé jákvæður og skipti þolendur miklu máli.

Stjórnvöld og vinnumarkaðurinn grípi til aðgerða

Vinnustaðir, stjórnvöld og aðildar vinnumarkaðarins geta hjálpað til við að vekja athygli á og stuðla að hugarfarsbreytingu varðandi ofbeldi í nánum samböndum. Eitt það mikilvægasta sem brotaþolar ofbeldis þurfa á að halda er viðurkenning á því ofbeldi sem hefur átt sér stað og stuðningur til þess að takast á við afleiðingarnar. Fræðsla inni á vinnustöðum, ekki síst fyrir stjórnendur, getur aukið líkur á því að vel sé tekið á móti þolendum ofbeldis á vinnustöðum, sem svo eykur líkur á því að viðkomandi komist úr ofbeldissambandi.

Það er kominn tími til þess að stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins taki höndum saman, viðurkenni áhrif ofbeldis í nánum samböndum á vinnumarkaðinn og grípi til aðgerða. Fyrirmyndirnar eru til staðar. Ísland státar sig af því að vera fremst í flokki þegar kemur að jafnréttismálum og því er mikilvægt að þessi málaflokkur sitji ekki á hakanum. Samtök launafólks eru tilbúin til að leggja sitt lóð á vogarskálarnar.

ASÍ, BSRB, Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga og Kennarasamband Íslands boða til morgunverðarfundar fimmtudaginn 5. mars kl. 9-10:30 á Hilton Reykjavík Nordica þar sem verður fjallað um málefnið.

Höfundar eru Dagný Aradóttir Pind, lögfræðingur BSRB, Eva Hjörtína Ólafsdóttir, sérfræðingur í kjaramálum hjá Fíh, Henný Hinz, aðstoðarframkvæmdastjóri ASÍ og Sigrún Birna Björnsdóttir, sérfræðingur í vinnuumhverfis- og jafnréttismálum hjá KÍ.