Gini borgar ekki leiguna

Nú styttist í að frjálshyggjupostular stjórnmálanna dragi fram Gini-stuðulinn og slái um sig í kosningabaráttunni. Þeir segja að Ísland standi vel í alþjóðlegum samanburði á tekjuójöfnuði. Tölfræðin verður notuð eins og varnarskjöldur: “Sjáið, við erum ekki svo ójöfn. Sjáið, kerfið virkar.” Hins vegar borgar Gini-stuðullinn ekki leigu. Hann kaupir ekki lyf. Hann fyllir ekki ísskápa.

Gini er tæki til að mæla dreifingu tekna. Á Íslandi er hann reiknaður út frá jafngildum ráðstöfunartekjum þar sem tekjur heimila eru sameinaðar, skattar dregnir frá og upphæðin svo dreift samkvæmt alþjóðlegum kvarða. Hann mælir í einni tölu milli 0 og 100 hvernig samanlagðar ráðstöfunartekjur á neyslueiningu allra einstaklinga í landinu dreifast. Hátt gildi táknar mikinn ójöfnuð. Þetta er tæknilega snyrtilegt. En það er ekki það sama og að raunveruleikinn sé snyrtilegur.

Stuðullinn segir ekkert um húsnæðiskostnað. Hann segir ekkert um þá sem borga 350 þúsund krónur í leigu af 560 þúsund króna heildarlaunum. Hann segir ekkert um ellilífeyristaka með 275 þúsund krónur í ráðstöfunartekjur á mánuði. Hann segir ekkert um þann langveika sem greiðir stóran hluta tekna sinna í lyf og læknisþjónustu. Hann segir ekkert um foreldra sem vinna þrjú störf til að halda heimili gangandi. Við fáum samt að heyra að Ísland standi vel í samanburði við önnur lönd.

Samkvæmt rannsóknum Vörðu:

- 23% launafólks á Íslandi býr við efnislegan og félagslegan skort.

- Um 30% nær ekki endum saman.

- 40% vinnandi fólks getur ekki mætt 100 þúsund króna óvæntum útgjöldum.

- Helmingur þjóðarinnar á minna en eins mánaðar sparifé.

Þetta er því ekki jaðarfyrirbæri. Árið 2023 voru 9% landsmanna undir lágtekjumörkum, eða um 35.000 einstaklingar. Rannsóknir sýna að fólk með lágar tekjur býr við verri heilsu en aðrir, en fimmtungur þeirra sem búa við tekjur undir 499 þúsund krónum metur líkamlega heilsu sína slæma. Árlegur samfélagslegur kostnaður fátæktar er metinn á yfir 53 milljarða króna. Það er því í raun dýrara að viðhalda fátækt en að útrýma henni.

Samt sem áður er umræðan oft á þann veg að almenningur eigi að „kaupa minna af parketi“ til að hemja verðbólgu, eða kaupa meira til að örva hagvöxt. Slík orðræða afhjúpar forréttindablindu. Hún gerir ráð fyrir að allir hafi svigrúm til þess að kaupa hreinræktaðan hund eða fara til Tene. Að allir standi á sama stað, sem þeir gera ekki. Sumir þurfa að velja á milli þess að kaupa lyf eða mat.

Meðaltöl blekkja líka. Ef einn einstaklingur hefur 1,5 milljónir í mánaðartekjur og annar 500 þúsund er meðaltalið 1 milljón. Sú tala segir ekkert um þann sem lifir á lægri upphæðinni. Miðgildi gefur raunsærri mynd, en jafnvel það sýnir ekki óöryggið, kvíðann og stöðuga óvissuna sem fylgir því að vera alltaf á mörkum þess að detta niður næsta þrep.

Húsnæðisóöryggi er eitt alvarlegasta heilsufarslega áfall sem einstaklingur getur orðið fyrir. Sífelldir búferlaflutningar og sófagisting eru ekki tölfræðileg frávik, þau eru raunverulegt líf fólks og áhrifin lenda ekki síst á börnum. Meira en eitt af hverjum 10 börnum elst upp við fátækt á Íslandi.

Gini-stuðullinn getur verið gagnlegur í samanburði milli landa. En hann er ekki mælikvarði á öryggi, lífsgæði eða reisn. Að fela sig á bak við hann er pólitísk ákvörðun.

Ef vilji er til að draga úr fátækt þarf raunverulegt húsnæðisöryggi, hækka þarf lægstu laun og lífeyri, styrkja alla almannaþjónustu og hætta að líta á fátækt sem „eðlilegt botnfall“ hagkerfisins.

Tölfræði er notuð til að réttlæta pólitískar ákvarðanir, en hún breytir ekki lífinu hjá þeim sem lifa við skort. Það er samfélagið sjálft sem velur að horfast ekki í augu við veruleikann og finnst mannlegt “botnfall” eðlilegt. Þjóðfélag sem telur sig gott á pappír, en skilur eftir tugþúsundir í stöðugri fjárhagslegri neyð er hvorki jafnaðarsamfélag né gott velferðarsamfélag.

Höfundur skipar 6. sætið á framboðslista Sósíalistaflokks Íslands til borgarstjórnar.