Brask­markaðurinn

Íslenskur húsnæðismarkaður er braskmarkaður. Leikvöllur fjárfesta sem hafa getað gengið að skjótum og öruggum gróða á kostnað almennings. Í nágrannalöndum okkar er mun meira gert til að tempra áhuga og möguleika fjárfesta á að leika sér að húsnæði. Til dæmis með því að gera það kostnaðarsamt að safna að sér íbúðum og takmarka umsvif orlofshúsnæðis, þar á meðal Airbnb. Hér á landi hefur hins vegar lengi skort pólitískan vilja til að breyta eðli eignamarkaðarins, þar til nú. Nýlegar aðgerðir ríkisstjórnarinnar vitna um breytta tíma. Sem betur fer. Það er komið nóg af braskinu.

Síðustu tíu ár hefur ávöxtun verið meiri og flökt minna á húsnæðismarkaði en á hlutabréfamarkaði, sem þó er almennt talinn áhættusamari. Að mati Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar er þetta skýr vísbending um undirliggjandi óheilbrigði á eignamarkaði hér á landi. Húsnæðismarkaðurinn hefur verið villta vestur fjárfestanna, raunverulegt Monopoly-spil þar sem fáir græða en margir sitja eftir.

Þeir sem verða verst úti í þessum laissez-faire frjálshyggjudraumi eru efnaminni hópar. Fólk sem kemst ekki inn á eignamarkað, fær ekki að taka þátt í verðhækkanaævintýrinu og eygir enga raunhæfa von um að komast af leigumarkaði. Seðlabankastjóri hefur sjálfur bent á að lífskjör fólks á Íslandi ráðist að miklu leyti af stöðu þess á fasteignamarkaði.

Við stöndum frammi fyrir raunverulegum húsnæðisvanda sem hefur þróast yfir langan tíma, meðal annars vegna hraðrar mannfjölgunar sem og óstöðugs hagkerfis og verðbólgu. Að sjálfsögðu þarf stöðugt að huga að auknu framboði lóða og íbúða og Reykjavíkurborg vinnur að því af fullum krafti. En við verðum líka að horfast í augu við að ekki öll munu geta keypt. Því fólki þarf að tryggja skjól, öruggt þak á viðráðanlegu verði yfir höfuðið.

Það á að vera hægt að lifa við húsnæðisöryggi á leigumarkaði. Óhagnaðardrifin leigufélög veita slíkt öryggi. Börn þurfa að geta gengið í sama skóla alla sína skólagöngu, óháð því hvort foreldrar þeirra eigi húsnæði eða ekki. Félagslegur stöðugleiki, öryggi og tilfinningin að tilheyra umhverfi sínu eiga ekki að vera forréttindi sumra heldur réttur allra.

Reykjavíkurborg hefur gengið á undan með góðu fordæmi og staðið fyrir meginþorra óhagnaðardrifinnar uppbyggingar á höfuðborgarsvæðinu eða vel yfir 80%, þrátt fyrir að hýsa einungis ríflega helming íbúanna. Á borgarstjórnarfundi í dag liggja svo fyrir tillögur að aðgerðum til að fjölga enn frekar félagslegu húsnæði í borginni sömuleiðis, en borgin býður nú þegar upp á um tífalt fleiri félagslegar íbúðir en Garðabær út frá höfðatölu. Önnur sveitarfélög þurfa einfaldlega að stíga upp og axla ábyrgð því þörfin er brýn.

Óhagnaðardrifin uppbygging er þegar farin að umbreyta lífi fólks og hefur jafnframt jákvæð áhrif á allan leigumarkaðinn. Leiguverð í Reykjavík hefur til dæmis verið lægra en í Garðabæ, þrátt fyrir meiri markaðsþrýsting í Reykjavík. Þar spilar þessi uppbygging lykilhlutverk.

Í ljósi þessa er óskiljanlegt að forsvarsmenn Viðskiptaráðs skuli gagnrýna hömlulaust áherslu Reykjavíkurborgar á uppbyggingu óhagnaðardrifins húsnæðis og nú síðast í Spursmálum í vikunni. Borgin er sökuð um að úthluta lóðum á undirverði eftir hentisemi og gefið í skyn að annarlegir pólitískir hvatar búi að baki. En staðreyndin er sú að stofnframlagalóðum er úthlutað eftir gagnsæju ferli og markmið borgarinnar eru skýr í húsnæðisáætlun.

Ekki verður séð að annað en sérhagsmunir umbjóðenda Viðskiptaráðs knýi þessa orðræðu áfram. Viljinn til að fá meira og græða meira virðist félagslegri ábyrgðartilfinningu yfirsterkari. En eitt erum við framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs sammála um: Það er pólitík að setja húsnæðisöryggi í forgrunn. Sér í lagi að tryggja þeim efnaminni þak yfir höfuðið. Það er pólitík jöfnuðar, réttlætis og félagslegs öryggis fyrir öll. Það er pólitík þeirra flokka sem nú eru við völd í Reykjavík. Það er pólitík Samfylkingarinnar.

Höfundur er borgarfulltrúi og frambjóðandi í 3.–4. sæti í forvali Samfylkingarinnar þann 24. janúar.